مقدمهای بر اقلیم و زندگی در مناطق کوهستانی ایران
منظور از کوهستان در اصطلاح عمومی، ناهمواریهای سنگی و چینخوردهای است که با زمینهای مسطح همجوار خود متمایز میشوند، بدون آنکه عامل ارتفاع از سطح دریا در نظر گرفته شود. اما در این بحث، کوهستان به منطقهای اطلاق میشود که عامل ارتفاع حدود ۲۰۰۰ متر در آن نقش اساسی دارد. این کوهستانها در حاشیه فلاتها و در نقاط مرتفعتر از آنها واقع شدهاند و به دلیل داشتن رشتههایی با ارتفاع متوسط بیش از ۲۰۰۰ متر، جای مساعدی برای زیست دائمی انسان نیستند. عواملی چون شیب تند، سرمای شدید، کمبود زمین مسطح، نبود خاک مناسب برای کشاورزی و فقدان راههای ارتباطی لازم، شرایط زندگی را در این مناطق دشوار کرده است.
ویژگیهای اقلیم سرد (کوهستانهای غربی)
در مناطق سرد، میانگین دمای هوا در گرمترین ماه سال بیش از ۱۰ درجه سانتیگراد و میانگین حداقل دمای هوا در سردترین ماه کمتر از منفی ۳ درجه است. سلسله کوههای غربی همچون سدی مانع نفوذ هوای مرطوب مدیترانهای به داخل فلات ایران شده و رطوبت را در دامنههای خود نگه میدارند. از ویژگیهای بارز این اقلیم، گرمای شدید درهها در تابستان و سرمای طاقتفرسا در زمستان است.
مقدار و شدت تابش آفتاب در این مناطق در فصل تابستان زیاد و در زمستان بسیار کم است. بارش سنگین برف در قسمتهای شمال و شمال غرب کشور و اختلاف بسیار زیاد درجه حرارت بین شب و روز از دیگر خصوصیات این اقلیم به شمار میرود. در نواحی مرتفع، به دلیل رقیقتر بودن لایه جو و کمبود بخار آب، عملکرد حفظ حرارتی آن ضعیفتر است. با توجه به برودت شدید هوا در بخش عمدهای از سال، حداکثر استفاده از تابش آفتاب، بهرهگیری از نوسان روزانه دما، حفظ حرارت و جلوگیری از نفوذ باد سرد زمستانی در محیطهای مسکونی امری ضروری محسوب میشود.
بافت شهری و روستایی در مناطق سردسیر
در این مناطق، سرمای شدید عامل تعیینکننده در شکلگیری بافت شهری و روستایی است. از جمله خصوصیات کلی این بافت میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- فضاهای شهری و روستایی کوچک و محصور
- بافت شهری و روستایی متراکم و ابنیه متصل به هم
- جهت آفتاب و عوارض زمین به عنوان عامل تعیینکننده در نحوه استقرار، گسترش و سیمای کلی شهری و روستایی
- کوچهها و معابر اصلی به موازات خط تراز زمین و اغلب با عرض کم
دلایل استقرار روستاها در کوهپایهها
شهرکها و روستاها در کوهستانها اغلب در کوهپایه و در سمت جنوبی آن بنا میشوند، زیرا:
- اگر روستا در پایین دره باشد، خطر سیل و تخریب آن وجود دارد.
- در شبهنگام، هوای سرد که سنگینتر است به پایین دره نفوذ میکند.
- سمت شمالی کوه که همیشه در سایه و سرد است، مکان مناسبی برای زندگی نیست.
- بالای کوه برای استقرار روستا مناسب نیست؛ زیرا معمولاً ناهمواریهای زمین و شدت باد بیشتر است و هیچ حفاظی برای روستا در مقابل باد وجود ندارد. همچنین دسترسی به رودخانه که در پایین دره جاری است، دشوار میشود.
ویژگیهای فرم بنا در معماری بومی مناطق سرد کوهستانی
معماری بومی این مناطق دارای ویژگیهای مشخصی برای مقابله با سرما است:
- استفاده از پلان های متراکم و فشرده
- به حداقل رساندن سطح خارجی بنا در برابر حجم مورد پوشش
- ساختمانهای دارای حیاط مرکزی و درونگرا
- استفاده از مصالحی با ظرفیت و عایق حرارتی خوب
- ارتفاع کم اتاقها
- انتخاب بامهای مسطح برای نگهداری برف به عنوان عایق حرارتی
- به حداقل رساندن میزان تعویض هوای داخلی و تهویه طبیعی برای جلوگیری از خروج حرارت
- بازشوهای کوچک
- دیوارهای نسبتاً قطور
- ایوانها و حیاطهای کوچک
تحلیل خانههای سنتی در اقلیم سرد
خانههای سنتی در این نواحی، مانند نواحی مرکزی ایران، به صورت حیاط مرکزی احداث میشدند. با این تفاوت که اتاقهای واقع در سمت شمال حیاط بزرگتر و وسیعتر هستند و تالار یا اتاق اصلی نشیمن در همین سمت قرار میگیرد. این طراحی به دلیل استفاده حداکثری از تابش مستقیم و حرارت آفتاب در زمستان است. از آنجا که فصل تابستان کوتاه و هوا نسبتاً معتدل است، از سمت جنوب ساختمان کمتر استفاده میشود و اتاقهای جنوبی، شرقی و غربی (در صورت وجود) به انبار و فضاهای خدماتی اختصاص مییافتند.
این خانهها اغلب دارای زیرزمینی با سقف کوتاه در زیر قسمت زمستاننشین هستند که در تابستان به دلیل هوای خنک، برای سکونت اهالی مناسب است. به دلیل سرمای هوا در بیشتر ایام سال، اکثر فعالیتهای روزمره در داخل اتاقها صورت میگیرد؛ به همین دلیل ابعاد حیاطها در این نواحی کوچکتر و عمق ایوانها کمتر از مناطق جنوبی کشور است. در اکثر شهرهای این مناطق، کف حیاط ساختمانها ۱ تا ۱.۵ متر پایینتر از پیادهرو ساخته میشود تا آب جاری در جویها را بتوان به باغچه یا آبانبار زیرزمین هدایت کرد. این اختلاف سطح به حفظ حرارت درون ساختمان نیز کمک میکند.
بهترین فرم ساختمان برای مناطق سرد
احجامی نظیر مکعب و مکعب مستطیل که نسبت سطح بیرونی آنها به حجم داخلی کم است، برای این مناطق مناسب هستند. به طور کلی بهترین فرم ساختمان، فرمی است که کمترین مقدار حرارت را در زمستان از دست بدهد و در تابستان نیز کمترین حرارت را از محیط دریافت کند. بنابراین، پلان مربع بهترین فرم محسوب میشود، زیرا با وجود بیشترین حجم، کمترین سطح خارجی را دارد. البته این مسئله در مورد ساختمانهای قدیمی با پنجرههای کوچک صدق میکند، اما برای ساختمانهای امروزی با شیشهخورهای بزرگ صادق نیست.
به دلیل سرمای شدید، فرمهای باز یا فرمهایی که ضلع شمالی-جنوبی آنها بلندتر از ضلع شرقی-غربی است، مناسب نیستند و بهتر است فرم ساختمان فشرده و پلان مربع باشد. ساختمانهای دو طبقهای که فرم آنها شبیه به مکعب است، بهترین نوع ساختمان از نظر کنترل گرما در زمستان هستند. به طور کلی، فرمهای بسته با ساختمانهای بههمچسبیده و پشت به پشت در جهت محور شمالی-جنوبی ارجحیت دارند.
مصالح ساختمانی به کار رفته در معماری کوهستانی
در مناطق سرد، هدف اصلی حفظ حرارت در داخل ساختمان است و مقاومت حرارتی دیوارهای جانبی نقشی کلیدی ایفا میکند. بنابراین، دیوارها باید عایق حرارتی مناسبی داشته باشند. مصالح مورد استفاده در ابنیه سنتی این مناطق، مصالح در دسترس محلی است. به همین دلیل اغلب برای دیوارها از سنگ و برای پوشش سقف و بام از چوب و کاهگل استفاده میشود. در نواحی کوهپایهای که خاک رس کافی وجود دارد، دیوارهای خشتی و آجری نیز ساخته میشود.
در ساختمانهای امروزی با استفاده از تکنولوژی مدرن و تأسیسات مکانیکی سعی در مقابله با این عوامل اقلیمی شده است، اما در گذشته معماران سنتی با استفاده از وسایل و مصالح محلی با عوامل نامساعد طبیعت مقابله میکردند. ساختمانهای سنتی ما برخلاف اغلب ساختمانهای امروزی، در ستیز با شرایط طبیعی نبودند، بلکه با استفاده بهینه از این شرایط، در یک همزیستی منطقی در بطن طبیعت قرار داشتند.
جهتگیری و همسایگی بناها در بافت سنتی
جهتگیری بنا
به عنوان یک اصل کلی، جهتگیری بناها عموماً رو به جنوب (بین ۱۵ درجه جنوب شرقی تا ۱۰ درجه جنوب غربی) است، به گونهای که فضاهای اصلی واقع در جبهه شمالی مانند طنبی و اتاقهای نشیمن، رو به آفتاب جنوب قرار میگیرند.
همسایگیها
با توجه به قرارگیری خانهها در بافت قدیمی و فشرده شهر، اکثر آنها از چندین جهت دارای همسایگی هستند. در یک بررسی کلی، بیشتر خانهها از سه جبهه به همسایگان متصل بوده و تنها یک جبهه آنها به معبر محدود میشود. در این موارد، ورودی نیز بیشتر در جبههای قرار گرفته که به معبر دسترسی دارد.
منبع: کتاب اقلیم و معماری، نویسنده: دکتر رضا شاطریان
گردآوری: نیلوفر محتاط
