آشنایی با اقلیم معتدل و مرطوب ایران
سواحل دریای خزر، با آب و هوای معتدل و بارندگی فراوان، به عنوان یکی از مناطق اقلیمی معتدل و مرطوب ایران شناخته میشود. این منطقه که به صورت نواری باریک میان رشتهکوههای البرز و دریای خزر قرار گرفته، از جلگههای پستی تشکیل شده است که هرچه به سمت شرق پیش میرویم، از رطوبت و اعتدال هوای آن کاسته میشود. رشتهکوه البرز به عنوان یک سد طبیعی، این جلگههای سرسبز را از فلات مرکزی ایران با آب و هوای متضادش جدا میکند.
از ویژگیهای بارز این اقلیم میتوان به رطوبت بسیار بالای هوا و دمای معتدل در طول سال اشاره کرد. دمای هوا در روزهای تابستان معمولاً بین ۲۵ تا ۳۰ درجه سانتیگراد و در شبها بین ۲۰ تا ۲۳ درجه است. در فصل زمستان نیز دما به ندرت به زیر صفر میرسد. بارندگی در این منطقه بسیار زیاد بوده و در تابستان نیز به صورت رگبارهای شدید رخ میدهد. شهرهایی نظیر رشت، بندرانزلی، بابلسر و گرگان در این ناحیه اقلیمی قرار دارند.
ویژگیهای معماری بومی در مناطق معتدل و مرطوب
معماری سنتی در این خطه، راهکارهای هوشمندانهای را برای سازگاری با شرایط اقلیمی به کار گرفته است که در ادامه به بررسی مهمترین آنها میپردازیم.
مقابله با رطوبت زمین
در نواحی بسیار مرطوب و نزدیک به دریا، برای حفاظت ساختمان از رطوبت بیش از حد زمین، خانهها بر روی پایههای چوبی ساخته میشوند. اما در دامنه کوهها که رطوبت کمتر است، خانهها معمولاً بر روی پایههایی از سنگ و گل یا در مواردی بر روی گربهروها (فضاهای خالی زیر کف) بنا میشوند.
ایوانهای عریض برای حفاظت از باران
برای محافظت اتاقها از نفوذ باران، ایوانهای عریض و سرپوشیدهای در اطراف بنا ساخته میشود. این فضاها در بسیاری از ماههای سال به عنوان محلی برای کار، استراحت و حتی نگهداری محصولات کشاورزی مورد استفاده قرار میگیرند.
استفاده از مصالح با ظرفیت حرارتی پایین
بیشتر ساختمانها با مصالحی با حداقل ظرفیت حرارتی بنا شدهاند. در صورت استفاده از مصالح سنگین، ضخامت آنها به کمترین میزان ممکن کاهش مییابد. در این مناطق بهتر است از مصالح ساختمانی سبک استفاده شود، زیرا وقتی نوسان دمای روزانه کم است، ذخیره حرارت اهمیتی ندارد. علاوه بر این، مصالح ساختمانی سنگین، تأثیر تهویه و کوران هوا را که از ضروریات این اقلیم است، به شدت کاهش میدهند.
اهمیت حیاتی تهویه طبیعی و کوران هوا
در تمام ساختمانهای این مناطق، بدون استثنا از کوران و تهویه طبیعی بهره گرفته میشود. به همین دلیل، پلان های گسترده و باز هستند و فرم کالبدی بناها بیشتر به شکل هندسی طویل و باریک طراحی میشود. جهتگیری ساختمانها نیز با توجه به مسیر وزش نسیمهای دریا تعیین میگردد تا حداکثر استفاده از باد برای تهویه طبیعی اتاقها ممکن شود. البته در مناطقی که بادهای شدید و طولانی میوزند، قسمتهای رو به باد ساختمان کاملاً بسته و بدون بازشو ساخته میشود.
پراکندگی بناها و بامهای شیبدار
به منظور بهرهگیری هرچه بیشتر از جریان هوا و همچنین به دلیل فراوانی آب، ساختمانها به صورت غیرمتمرکز و پراکنده در محوطه سازماندهی شدهاند. همچنین به دلیل بارندگی بسیار زیاد، تمامی بامها به صورت شیبدار و اغلب با شیب تند ساخته میشوند.
اصول کلیدی طراحی ساختمان در اقلیم خزری
با تحلیل شرایط حرارتی مناطق معتدل و مرطوب، درمییابیم که مشکل اصلی، رطوبت بالای هوا در تمام فصول سال است. بنابراین، مهمترین عامل برای ایجاد آسایش در ساختمانهای این مناطق، برقراری و تداوم کوران هوا در فضای داخلی است. در طراحی معماری برای این اقلیم، توجه به نکات زیر ضروری است.
نقش ارتفاع ساختمان از سطح زمین
ارتفاع ساختمان از سطح زمین، یکی از عوامل تعیینکننده در میزان فشار باد بر آن و در نتیجه، میزان بهرهگیری از تهویه طبیعی است. ساختمانهایی که بلندتر از درختان و بناهای اطراف خود هستند، شرایط بهتری برای تهویه طبیعی دارند. برجهای مرتفع نه تنها تهویه مناسبی دارند، بلکه به بهبود تهویه ساختمانهای اطراف خود نیز کمک میکنند. البته این ساختمانها در زمستان بیشتر در معرض باد و باران شدید قرار دارند و باید تدابیری برای جلوگیری از نفوذ رطوبت به دیوارها اندیشیده شود.
جهتگیری بهینه ساختمان
در مناطق مرطوب، جهتگیری ساختمان باید با توجه به مسیر وزش بادهای مطلوب تعیین شود تا بیشترین جریان هوا در فضاهای داخلی ایجاد گردد. البته اگر رنگ سطوح خارجی تیره باشد یا پنجرهها بزرگ و بدون سایهبان مؤثر باشند، توجه به زاویه تابش آفتاب نیز اهمیت ویژهای پیدا میکند.
طراحی پلان برای ایجاد کوران
طرح ساختمان باید امکان ایجاد کوران هوا را در تمام اتاقها فراهم کند. به همین دلیل، ساختمانهایی که آپارتمانهای آنها تنها یک وجه رو به خارج دارند (و همه در منطقه مکش یا پشت به باد قرار میگیرند) برای این مناطق مناسب نیستند.
طراحی هوشمندانه پنجرهها
حتی پنجرههای کوچک، اگر در محل مناسبی نسبت به جهت وزش باد قرار گیرند، میتوانند کوران مؤثری در داخل ساختمان ایجاد کنند. با این حال، اگر امکان ایجاد کوران وجود نداشته باشد، پنجرههای بزرگ در خنکسازی هوای داخلی هنگام عصر تأثیر بسزایی خواهند داشت، به شرطی که سایهبانهای مؤثری برای آنها تعبیه شود. همچنین برای اثربخشی تهویه، جریان اصلی هوا باید به منطقهای هدایت شود که افراد در آنجا ساکن هستند.
تحلیل باد و تأثیر آن بر معماری (مطالعه موردی: گرگان)
در شهر گرگان، بیشترین میزان وزش باد از جانب غرب و شمال غربی با سرعت ۱۲ تا ۱۶ کیلومتر در ساعت است که تقریباً در تمام طول سال ادامه دارد. به دلیل وجود رشتهکوه البرز در جنوب و شرق، وزش باد از این جهات به حداقل میرسد. شدیدترین بادهای غربی در خردادماه، بادهای شمالی در اسفندماه و بادهای شرقی نیز در اسفندماه رخ میدهند. در نتیجه، باد غالب گرگان از سوی غرب و جنوب غربی است.
در اقلیم معتدل و مرطوب، بهترین عملکرد باد، تهویه رطوبت ساختمان است. این موضوع به خصوص در محل اتصال بنا به زمین مرطوب اهمیت دارد که در بافت قدیم با کرسیچینی و ایجاد گربهرو و در معماری جدید با استفاده از پیلوت محقق میشود.
تأثیرات مثبت و منفی باد بر ساختمان
بادهای موجود دو تأثیر اصلی بر ساختمان دارند:
۱. تأثیرات مثبت: با استفاده از بادهای غالب و طراحی مناسب بازشوها، میتوان عملکرد تهویه ساختمان را، خصوصاً در مناطق مرطوب، به شکل چشمگیری بهبود بخشید. در بافت مورد مطالعه، دیوارهای منازل از سمت باد پرفشار غرب باید به صورت بسته و بدون درز طراحی شوند.
۲. تأثیرات منفی: باد میتواند باعث نفوذ رطوبت باران به جدارههای ساختمان شده و به تخریب مصالح نما منجر شود.
راهکارهای طراحی در گرگان
با توجه به رطوبت بالا، ایجاد کوران هوا در طراحی ساختمان برای شهر گرگان باید در اولویت قرار گیرد. ارتفاع ساختمان از سطح زمین، جهتگیری بنا نسبت به بادهای مطلوب و قرارگیری صحیح درها و پنجرهها در مقابل یکدیگر برای تسهیل عبور جریان هوا، از نکات کلیدی هستند که در معماری سنتی این شهر به خوبی رعایت شدهاند.
به طور کلی در اقلیم مناطق حاشیه دریای خزر بهتر است ساختمان در جهت جنوب یا جنوب شرقی ساخته شود و گسترش پلان در جهت شرقی-غربی باشد.
