آشنایی اولیه با ماکت معماری و وسایل ساخت آن

ماکت معماری چیست و چرا ساخته می‌شود؟

هنگام طراحی و آفرینش یک ایده، برای تفهیم، تصحیح و ارائه ی آن در زمینه‌های مختلفی چون نمایش اماکن زیست عمومی، خصوصی، زمینه‌های فرهنگی، محصولات صنعتی، امور ویژه و … می‌توان از ماکت بهره جست. در این بخش قصد داریم مطالبی را درباره‌ی ماکت معماری و وسایل ساخت آن ارائه دهیم پس با ما همراه باشید.

در حقیقت ماکت از تبدیل طرح دو بعدی روی کاغذ به طرحی سه بعدی و حجمی ایجاد می‌شود و می‌تواند با مواد، مصالح و روش‌های مختلف اجرا شود. در مدارس و اماکن آموزشی و آتلیه‌های حرفه‌ای، توجه زیادی به ماکت می‌شود و از آن به عنوان یکی از بهترین روش‌های ارائه ی ایده استفاده می‌گردد.

هنگامی که یک دانشجو یا طراح حرفه‌ای، طرح دو بعدی خود را با استفاده از ماکت عینیت سه بعدی می‌بخشد، به سرعت به نقاط ضعف و قوت طرح خود پی برده، در راه تکمیل طرح خود می‌کوشد. بنابراین، طرح در جهتی صحیح پیش رفته، در زمان، انرژی و هزینه صرفه‌جویی خواهد شد. به طور کلی، هر اندازه هم تجربه ی طراح زیاد باشد باز با استفاده از ماکت مسائلی را می‌توان دید و مطرح کرد که تصور آن از روی نقشه مشکل است. اکثر طراحان برای ابداع هر طرح پس از اتودهای اولیه بر روی کاغذ، کار را با ساخت ماکت شروع می‌کنند و کلیه ی اصلاحات و تجربه‌ها را روی ماکت انجام می‌دهند.

زمان‌بندی ساخت ماکت در پروژه

بنا به نوع کار، در سه زمان می‌توان ماکت را ساخت:

۱) قبل از شروع پروژه: برای آشنایی با بخش‌های مختلف پروژه و کمک به مجریان طرح.

۲) همزمان با انجام پروژه: برای معرفی و مشخص نمودن میزان پیشروی و محدوده ی کار.

۳) پس از اتمام پروژه: برای معرفی طرح و مجموعه به افراد مورد نظر.

انواع ماکت معماری بر اساس کاربرد

گذشته از این که ماکت‌ها را می‌توان در سه اندازه ی مختلف کوچک‌تر، اندازه ی اصلی (۱:۱) و بزرگتر (Large Scale) ساخت باید گفت که معمولاً ماکت‌ها از نظر کیفیت و ساخت به دو دسته تقسیم می‌شوند: ماکت‌های تمرینی یا اتود (پیش ماکت) و ماکت نهایی.

ماکت اتود (تمرینی)

غالب طراحان، به خصوص طراحان ورزیده می‌دانند که در عین داشتن تجربه ی بالا، باز هم می‌توان با استفاده از ماکت، بسیاری از مسائل را دید و مطرح کرد که عنوان کردن آن‌ها بر روی نقشه مشکل خواهد بود. بدین وسیله طراحان خیلی زود به اشتباهات پی می‌برند و با دیدن ماکت می‌توانند به سهولت طرح خود را اصلاح کرده و سپس طرح نهایی را بر روی کاغذ بیاورند. بنابراین می‌بینیم که هدف اصلی طراحان از ساخت ماکت اتود یا تمرین، در واقع کنترل و اصلاح بخش‌های مختلف طرح از لحاظ تناسبات است. در ماکت اتود لازم نیست که تمام طرح ساخته شود بلکه فقط قسمتی از طرح که در دست بررسی و مطالعه است ساخته می‌شود یا در صورت ساخت کلیه ی بخش‌ها، تنها پیکره ی اصلی ساخته می‌شود و عناصر فرعی کار نمی‌شوند. یکی دیگر از اهداف طراحان در ساخت ماکت‌های تمرینی، کنترل حجم‌های در دست طراحی از جنبه ی ساختار است و آن، زمانی است که طرح مورد نظر، از اشکال پیچیده و نامنظمی تشکیل شده باشد به صورتی که در نقشه قابل درک نباشد.

ماکت نهایی

در روند تصویب طرح‌های ساختمانی و صنعتی، غالباً افرادی غیر از طراحان مانند کارفرمایان یا اشخاص دیگری که با نقشه های ساختمانی و صنعتی آشنایی ندارند شرکت دارند. با نمایش ماکت‌های ساخته شده، می‌توان در انتقال و درک بیش‌تر طرح‌ها، به آن‌ها کمک کرد تا در تصمیم‌گیری سرعت حاصل گردد. مسلم است که ظاهر تمام شده ی این نوع از ماکت، باید دقت و ظرافت بیشتری داشته باشد و علاوه بر اجزای اصلی (عناصر ماکرو) می‌بایست کار از دقت لازم در اجزای ریز (عناصر میکرو) نیز برخوردار باشد تا جلوه ی لازم را ایجاد نماید.

متریال‌ها و روش‌های ساخت ماکت

توجه داشته باشید که اگر با دقت و از دریچه ی دیگری به اشیا بنگریم، خواهید دید که بسیاری از مواد و مصالح دورریز می‌توانند کاربردی به جا و شایسته داشته باشند که هرگز نمی‌توان مشابه آن‌ها را در فروشگاه‌های عرضه ی قطعات ماکت پیدا کرد.

مصالح

۱. کاغذ و مقوا

با کاغذ و مقوا که تقریباً در دسترس عموم قرار دارد به راحتی می‌توان ماکت ساخت. این مصالح به نسبت مصالح دیگر ارزان‌تر هستند و کاربرد آن‌ها به سهولت امکان پذیر می‌باشد. اکثر احجام مورد نظر را می‌توان با تا کردن و برش کاغذ و مقوا به دست آورد. یکی از امتیازات کاغذ و مقوا این است که می‌توان با ایجاد برش مخصوص، بدون چسب، بعضی از حجم‌ها را به وجود آورد و از آن جا که در ساخت آن‌ها چسب مورد استفاده قرار نگرفته است کار تمیزتر جلوه می‌کند. کاغذ ماکت سازی باید دارای خواص اولیه‌ای باشد مثلاً به راحتی خم شود و خیلی زود خرد و شکسته نگردد.

انواع کاغذ و مقوای ماکت سازی:

کاغذ و مقوای هیپرو: کاغذی یک رو بافت است که در ابعاد و رنگ‌های مختلف ساخته می‌شود و از آن برای نقاشی استفاده می‌کنند. کاربرد دیگر آن در ساخت اجسام است که با مرطوب کردن آن، امکان شکل دهی میسر می‌شود.

مقوای اسفنجی: مقوا یا فوم‌های آکوستیک اسفنج دار که در گرافیک و ماکت سازی مورد استفاده واقع می‌شود.

مقوای پارافین خورده: برای سهولت در جدا شدن کاغذ یا مقوا از سطح کلاف یا سطح پرس در هنگامی که نیاز به چسباندن موقت بر روی چوب یا تخته سه لایی باشد از مقواهای آغشته به پارافین مایع استفاده می‌شود.

مقوای ماکت: مقوای ضخیم و ترد (غیر الاستیک) معمولاً به رنگ‌های سفید، آبی، خاکستری و مشکی است که برای ساخت ماکت‌ها و مدل‌ها به کار می‌رود.

مقواهای دیگری نیز موجودند که کاربرد بسیار خوبی دارند و در رنگ‌های مختلف با بافتی ظریف تولید می‌شوند و ضخامت آن‌ها نیز متفاوت است. این مقواها تولیدکننده‌های خاصی دارند. نام بعضی از مقواها به این قرار است: اشتنباخ، فابریانو، پاستل، کانسن و … برای ساخت ماکت با مقوا می‌توانید از قیچی، کاتر، خط کش فلزی و صفحه ی زیر برش استفاده کنید. دقت کنید که تا آنجا که ممکن است برای تمیزی و نظافت کار، باید از به کار بردن چسب خودداری کرد.

۲. فوم (یلوفو، بلوفوم، پلاستوفوم)

الگوهای فومی در آینده باز هم بیشتر گسترش پیدا خواهند کرد. وزن کم و سهولت شکل‌پذیری، استفاده از آن‌ها را برای الگوهای بزرگ مناسب می‌کند. فوم‌ها به دو دسته ی پلی یورتان و پلاستوفوم (یونولیت) عرضه می‌شوند و به شکل‌های ورقه‌ای یا بلوکی در دسترسند و می‌توان آن‌ها را کنده کاری کرد، سوهان زد و به راحتی به شکل‌های بزرگ درآورد. معمولاً یک سیم المنت برنده ی داغ الکتریکی برای بریدن پلاستوفوم و یلوفوم کاملاً مناسب است. کاتر، سوهان، سنباده، تیغ اره و اره‌های باریک و هویه، از دیگر وسایل مناسب کار می‌باشند. فوم‌ها را می‌توان با چسب به هم چسباند. برای فوم‌های زرد، چسب تینری کفاشی بسیار مناسب است زیرا فوم را نمی‌خورد. ولی چون این چسب پلاستوفوم و یلوفوم را حل می‌کند برای چسباندن آن‌ها باید از چسب مخصوص فوم و یا چسب لاتکس بهره جست. فوم‌های پلی یورتان نسبت به پلاستوفوم بافت بهتری دارند و موقعی که سطح عالی‌تری مورد نظر است از آن استفاده می‌شود. فوم‌ها به شکل مایع و جامد و در حالت بلوکی و ورقه‌ای در دسترسند. فوم‌ها هم به صورت سفت و هم به شکل نرم و قابل انعطاف موجودند. بلوک‌های پلاستوفومی را می‌توان با کنده کاری و ابزارهای دیگر شکل داد.

۳. چوب پنبه

چوب پنبه علاوه بر فرم استوانه‌ای به شکل ورق نیز عرضه می‌شود و دارای ضخامت‌های متفاوتی است. این ماده سوای سبکی به راحتی بریده می‌شود و به اشکال مختلف درمی‌آید. صفحات چوب پنبه را به سبب نرمی می‌توان به شکل منحنی ساخت و در قسمت‌های مختلف ماکت نصب کرد. صفحات چوب پنبه با چسب چوب، چسب فوم و چسب‌های تینری به خوبی به هم می‌چسبند.

۴. گل رس و خمیرها

استفاده از گل رس از قدیم علاوه بر ساخت محصولات، در مدل سازی و ماکت سازی نیز مورد توجه بوده است. ولی از آنجا که این ماده تا پایان کار می‌بایست مرطوب نگه داشته می‌شد، کار کردن با آن با اشکال مواجه بوده است. به همین دلیل رفته رفته به جای آب، در خاک رس از روغن استفاده شد که خشک نمی‌شد و کار با آن تمیزتر و راحت‌تر بود.

۵. گچ

ماکت‌های گچی نسبت به سایر ماکت‌ها سابقه ی بیشتری دارند. ولی ماکت سازان فعلی با این تکنیک کمتر آشنا هستند. در گذشته ابتدا طرح را با گل می‌ساختند و سپس از ماکت گلی، قالب گچی می‌گرفتند. معمولاً زمانی از ماکت گچی استفاده می‌شود که ساختن آن با مصالح دیگر مشکل یا غیرعملی باشد. بهتر است برای ساخت گچ از ظروف لاستیکی یا پلاستیکی استفاده شود.

۶. چوب

در ماکت سازی با چوب، معمولاً از تخته‌های خیلی نازک (روکش‌ها) استفاده می‌شود که آن‌ها را مانند مقوا با تیغ و چاقو و حتی قیچی می‌توان برید. مانند چوب بالسا که از نمونه‌های پرکاربرد در ماکت سازی است. این چوب دارای استحکام، سفتی و فرم پذیری با ابزار دستی است و به رنگ‌های سفید تا زرد روشن و قهوه‌ای ملایم دیده می‌شود. استفاده از این چوب ماکت را سبک نموده و سبب تابیدگی هم نمی‌شود.

۷. آکریلیک (پلکسی گلس)

پلکسی گلس دارای ویژگی‌هایی است که معمولاً آن را برای کار هنری و صنعتی مناسب می‌سازد. آکریلیک ماده‌ای سفت و سبک است (یکی از سبک‌ترین پلاستیک‌ها) به طوری که حدوداً تنها یک سوم سنگینی آلومینیوم را دارد. این ماده دارای قدرت کششی بالایی است و از نظر قابلیت خم شدن با چوب قابل مقایسه است. این ماده در برابر ترک و حرارت مقاوم است. یکی از امتیازات مهم آن شفاف بودن فوق العاده ی آن است. از این رو برای ساختن ورق‌های شفاف صنعتی، ساختمانی، تابلوها، مجسمه‌های هنری و … به کار می‌رود. پلکسی به صورت انواع بلوک‌ها، ورقه‌های نازک و ضخیم، میله و لوله به شکل شفاف یا مات و کدر عرضه می‌شود. توجه داشته باشید که بهتر است برای چسباندن قطعات پلکسی از چسب حلال استفاده کنید تا اتصالی شبیه جوش فلزات ایجاد شود.