معماری ایرانی چیست؟

ویژگی‌های بنیادین معماری ایرانی

معماری ایران دارای ویژگی‌هایی است که در مقایسه با معماری کشورهای دیگر جهان از ارزشی بخصوص برخوردار است. ویژگی‌هایی چون طراحی مناسب، محاسبات دقیق، فرم درست پوشش، رعایت مسائل فنی و علمی در ساختمان، ایوان‌های رفیع، ستون‌های بلند و بالاخره تزئینات گوناگون که هریک در عین سادگی معرف شکوه معماری ایران است. بر اساس کتاب سبک‌شناسی استاد پیرنیا، چهار اصل کلیدی خصوصیات معماری ایران را تعریف می‌کنند: درونگرایی، پرهیز از بیهودگی، خودبسندگی و نیارش (مصالح شناسی).

اصل اول: درونگرایی

یکی از باورهای ریشه‌دار مردم ایران، اهمیت زندگی شخصی و حرمت آن بوده که این امر به گونه‌ای معماری ایران را درون‌گرا ساخته است. معماران ایرانی با ساماندهی اندام‌های ساختمان در گرداگرد یک یا چند میان‌سرا (حیاط مرکزی)، ساختمان را از جهان بیرون جدا می‌کردند و تنها یک هشتی، این دو فضا را به هم پیوند می‌داد. خانه‌های درونگرا در اقلیم گرم و خشک، همچون بهشتی در دل کویر هستند؛ فضایی که مانند آغوشی گرم و بسته، از هر سو رو به درون دارد.

این ویژگی در آثار و ابنیه‌ای مانند خانه، مسجد، مدرسه، کاروانسرا و حمام به وضوح دیده می‌شود که ریشه‌ای عمیق در مبانی اجتماعی و فلسفی این سرزمین دارد. بر اساس تفکر شرقی، جوهر فضا در باطن است و حیاط درونی، به وجود آورنده اساس فضا محسوب می‌شود. (بنای تخت جمشید، شیراز)

اصل دوم: پرهیز از بیهودگی

در معماری ایران همواره تلاش می‌شد تا از کار بیهوده و اسراف در ساختمان‌سازی پرهیز شود. این اصل هم پیش از اسلام و هم پس از آن به دقت رعایت می‌شده است. برای مثال، در زیگورات چغازنبیل (۱۲۵۰ پیش از میلاد)، از کاشی آبی برای پوشش ازاره دیوارها استفاده شده تا در برابر رفت و آمد و آسیب مقاوم باشد و نمای ساختمان را با آجر می‌پوشاندند تا خشت را از گزند باران حفظ کند.

استفاده از کاشی در تزئین گنبدها نیز نمونه دیگری از این اصل است. این تکه‌های رنگی علاوه بر زیبایی، تعمیر و بازسازی را آسان‌تر می‌کردند. اصل مردم‌محوری نیز زیرمجموعه پرهیز از بیهودگی است که به معنای رعایت تناسب میان ابعاد ساختمان با اندام‌های انسان و توجه به نیازهای اوست. (حمام وکیل شیراز)

اصل سوم: خودبسندگی

معماران ایرانی تلاش می‌کردند مصالح مورد نیاز خود را از نزدیک‌ترین منابع تأمین کنند تا نیازی به واردات مصالح از مناطق دیگر نباشد. این رویکرد “خودبسنده” باعث می‌شد کار ساخت با سرعت بیشتری انجام شود، ساختمان با طبیعت پیرامون خود سازگاری بیشتری داشته باشد و هنگام نوسازی نیز مصالح آن به راحتی در دسترس باشد.

آنها بر این باور بودند که مصالح باید “بوم‌آورد” یا “ایدری” (اینجایی) باشد. برای نمونه، در ساخت تخت جمشید، سنگ مورد نیاز را از معدنی در نزدیکی دشت مرغاب تأمین می‌کردند. انگیزه بنیادی بهره‌گیری از تاق و گنبد در معماری ایران را نیز می‌توان در همین باور به خودبسندگی جستجو کرد.

اصل چهارم: نیارش (مصالح شناسی)

واژه “نیارش” در معماری گذشته ایران به دانش ایستایی، فن ساختمان و شناخت مصالح اطلاق می‌شد. معماران قدیم به نیارش ساختمان توجه ویژه‌ای داشتند و آن را از زیبایی جدا نمی‌دانستند. آنها از “پیمون” یا مدول‌های مشخصی استفاده می‌کردند که اندازه‌هایی خرد و یکسان داشت. پیروی از پیمون، هرگونه نگرانی معمار را درباره نااستواری یا نازیبایی ساختمان از میان می‌برد.

سبک‌شناسی معماری ایران

سبک‌های معماری پیش از اسلام

• شیوه پارسی (تا سده چهارم پیش از میلاد): شامل شیوه پیش‌پارسی (چغازنبیل)، مادی و هخامنشی (تخت جمشید، شوش، آرامگاه کوروش کبیر).
• شیوه پارتی (سده چهارم پیش از میلاد تا صدر اسلام): شامل دوره سلوکیان (معبد آناهیتا)، اشکانیان (ارگ کهن نسا) و ساسانیان (قلعه دختر، طاق کسری، کاخ سروستان).

دوره سلوکیان (معبد آناهیتا-پیش از اسلام)

کاخ سروستان (دوره ساسانیان)

سبک‌های معماری پس از اسلام

• شیوه خراسانی (قرن اول تا چهارم هجری): نمونه‌ها شامل مسجد جامع نائین و مسجد جامع اصفهان.
• شیوه رازی (قرن پنجم تا هفتم هجری): شامل آثار دوره سامانیان (آرامگاه اسماعیل سامانی)، غزنویان (برج گنبد قابوس) و سلجوقیان.
• شیوه آذری (قرن هفتم تا دهم هجری): نمونه‌ها شامل گنبد سلطانیه، ارگ تبریز، مسجد گوهرشاد و مسجد جامع یزد.
• شیوه اصفهانی (قرن دهم تا اواسط دوره قاجار): شامل بناهای شاخصی چون چهل ستون، عالی قاپو، مسجد شیخ لطف‌الله و سی و سه پل.
• معماری معاصر (اواسط قاجار تا کنون): شامل بناهای دوره پهلوی و پس از انقلاب اسلامی.

سی و سه پل اصفهان (شیوه اصفهانی)

مسجد جامع اصفهان (پس از اسلام-شیوه خراسانی-صفاریان، طاهریان، غزنویان)

آرامگاه اسماعیل سامانی(پس از اسلام-دوره سامانیان)