مهمانخانه ندارگ در روستای کهنانیکش بلوچستان، یک پروژه غیرانتفاعی و جامعهمحور از نکستآفیس (NextOffice) است. مجموعه با همکاری مستقیم ساکنان روستا ساخته شده و هدف آن، فراهمکردن اقامتگاهی کوچک برای گردشگران در کنار تقویت مهارتهای ساخت محلی و اقتصاد جامعه است.
سه واحد اقامتی با پنج اتاق مهمان و یک بلوک خدماتی کوچک، پیرامون حیاطی سایهدار قرار گرفتهاند. دیوارهای سنگی، اندودهای خاکی و پوشش ساختهشده از عناصر نخل، معماری را به اقلیم گرم، منابع در دسترس و تجربه سازندگان محلی متصل میکنند.
مشخصات مهمانخانه ندارگ
- نام پروژه: مهمانخانه ندارگ (Nedarag Guesthouse)
- دفتر معماری: نکستآفیس (NextOffice)
- معمار ارشد: علیرضا تغابنی
- موقعیت: کهنانیکش، بلوچستان، ایران
- برنامه: سه واحد اقامتی، پنج اتاق مهمان و بلوک خدماتی
- مدیریت ساخت: ساکنان روستا با هدایت شنبه دهقانی و هادی آلداوود
- تسهیلگری اجتماعی: روستاتیش و مینا کامران
- عکاسان و اعتبار تصاویر: احسان حاجیرسولیها، Neel Studio و NextOffice
حیاط مرکزی بهعنوان فضای اجتماعی
حیاط، هسته فضایی و اجتماعی مهمانخانه است. این فضای نیمهباز علاوه بر تأمین گردش و کمک به تهویه طبیعی، میزبان بازی کودکان، گردهماییهای روزمره و آیینهای اجتماعی محلی است. بنابراین مجموعه فقط محل خواب مسافر نیست؛ بخشی از زندگی روستا باقی میماند و میان مهمان و جامعه میزبان فاصلهای مصنوعی ایجاد نمیکند.
زمین پروژه در نزدیکی مزارع، ساختمان شورای روستا و خانه یکی از میزبانان محلی قرار دارد. انتخاب سایت و سازمان فضایی با مشارکت بزرگان، ساکنان، تسهیلگر اجتماعی و گروه طراحی انجام شده است. این فرایند جمعی، تصمیمهای معماری را به نیازهای واقعی استفادهکنندگان نزدیک کرده و مالکیت اجتماعی پروژه را افزایش داده است.
بازخوانی کپر در یک سایهبان پیوسته
عنصر شاخص پروژه، سقفی چندلایه و چتریشکل است که تیپولوژی کپر را با ساختاری تازه بازخوانی میکند. خرپاهای چوبی دستساز، پوششی گسترده را نگه میدارند که واحدهای جداگانه را زیر یک سایه مشترک جمع میکند. فرم منحنی سقف هم از تابش مستقیم میکاهد و هم جریان هوا را در حیاط و فضاهای اقامتی تقویت میکند.
در برابر سبکی این سایهبان، دیوارهای سنگی وزن و جرم حرارتی لازم را فراهم میکنند. سنگها با روش خشکهچین روی هم قرار گرفتهاند و همراه با الیاف نخل و اندودهای خاکی، از مصالح و مهارتهای بومی استفاده میکنند. دوپوستهکردن بخشهایی از دیوار و سقف نیز دریافت گرما را کاهش میدهد، بدون آنکه نفوذپذیری و ارتباط با فضای باز از بین برود.
اقلیم، سیلاب و ساخت کمهزینه
راهبرد محیطی پروژه عمدتاً غیرفعال است: تهویه شبانه، جریان هوا در حیاط، جرم حرارتی دیوارها و سایه گسترده سقف، نیاز به سرمایش مکانیکی را کاهش میدهند. بالا آوردن ساختمان و اجرای دیوارهای سنگی تا ارتفاع تقریبی یکونیم متر نیز برای مقابله با سیلابهای فصلی در نظر گرفته شده است؛ راهکاری که در توفانهای شدید سال ۲۰۲۳ عملکرد خود را نشان داد.
بخش بزرگی از ساخت در محل و با نیروی داوطلبانه انجام شد. زنان، سالمندان و کودکان نیز در آمادهسازی مصالح، بافت حصیر، پختوپز و سازماندهی کارگاه مشارکت داشتند. این شیوه که به سنت همکاری جمعی محلی متکی است، هزینه ساخت را پایین نگه داشت و دانش اجرای پروژه را درون جامعه باقی گذاشت.
بررسی تکمیلی پروژه
مهمانخانه ندارگ در بستری شکل گرفته که دسترسی به مصالح صنعتی، نیروی متخصص و زیرساخت ساخت محدود است. طرح بهجای واردکردن یک سیستم بیگانه، از دیوارهای سنگ خشک، چوب و برگ نخل و مهارتهای موجود در روستا استفاده میکند. این انتخاب هم هزینه و حملونقل را کنترل میکند و هم امکان نگهداری و تعمیر بنا را برای جامعه محلی افزایش میدهد.
سایهبان بزرگ نخل، واحدهای اقامتی را زیر یک سقف اقلیمی گرد هم میآورد؛ سقفی که نقش آن فراتر از پوشش باران است و با کاهش تابش مستقیم، ایجاد سایه و تعریف فضای نیمهباز، بخش مهمی از زندگی روزانه مجموعه را سازمان میدهد. فاصله میان حجمهای سنگی نیز به مسیر عبور هوا، مکث و دید به چشمانداز تبدیل شده است.
این پروژه نمونهای مهم از معماری مشارکتی است، زیرا نتیجه نهایی فقط با فرم سنجیده نمیشود. انتقال مهارت، استفاده از زنجیره تأمین محلی و امکان مشارکت ساکنان، بخشی از منطق طراحی است. در چنین رویکردی، معماری اقامتگاه باید همزمان به تجربه مهمان، اقتصاد روستا و ظرفیت واقعی ساخت پاسخ بدهد.
تصاویر مهمانخانه ندارگ در بلوچستان
جمعبندی
اهمیت ندارگ فقط در فرم چشمگیر سقف یا استفاده از مصالح بومی خلاصه نمیشود. معماری، زیرساختی برای گردشگری جامعهمحور، تولید غذا، صنایعدستی و فعالیتهای جمعی فراهم کرده است. پروژه زمانی معنا پیدا میکند که حیاط آن همزمان برای مسافر و ساکن قابل استفاده باشد و درآمد تازه، جایگزین زندگی محلی نشود بلکه به ادامه آن کمک کند.
