مسجد و مدرسه سپهسالار از مدارس بزرگ و زیبای قرن سیزدهم هـ . ق در تهران است. این بنا در خیابان شهید مصطفی خمینی (سیروس سابق) واقع شده است. بانیان این مسجد عظیم، که به مدرسه ناصری تهران نیز مشهور بود. حاج میرزا حسین خان سپهسالار قزوینی، صدراعظم دوره ناصرالدین شاه قاجار و برادرش مشیرالدوله بودند. این بنا که از بزرگترین مدرسههای تهران است، 62 متر طول،61 متر عرض و در حدود 60 حجره دارد و ارتفاع گنبد آن 37 متر است و در صحن مدرسه، باغچهای پردرخت و زیبا با آب نما ساخته شده است. ساختن این عمارت معتبر در سال 1296 هجری قمری آغاز شد.
مجموعه این بنای شکوهمند شامل جلوخان، سردر، دهلیز، ساختمان دو طبقه و حجرههاست. این ساختمان دارای چهار ایوان، گنبدی بزرگ، شبستان و چهل ستون، هشت گل دسته، مناره کاشیکاری و مخزن یک کتابخانه معتبر است. درب ورودی اصلی مدرسه در حاشیه خیابان بهارستان قرار دارد. از ضلع خاوری نیز دری به مسجد و مدرسه باز مىشود. در این دهلیز، شاه کاری از معماری و کاشیکاری معروف به هفت کاسه (تاق معلق) به یادگار مانده است.بالای ایوان شمالی این بنا یک ساعت بزرگ نصب و کتیبههای بىشماری روی کاشی نقش شده است.
از مشخصات ممتاز تزیینات این بنا، گذشته از تاق معلق، کاشیهای محصور و خشتی رنگارنگ بناست که دارای مناظری بسیار زیباهستند. از لحاظ هنر حجاری و سنگ تراشی نیز ستونهای یکپارچه آن قابل توجه است.
در سال ۱۲۹۶ ه.ق، میرزا حسین خان سپهسالار دستور ساخت مسجدی را داد که اکنون، از زیباترین بناهای شهر تهران به شمار میرود. تاریخ گواهی می دهد که طراح و ناظر بنا ميرزا مهديخان شقاقي، ممتحنالدوله (1263 _ 1327 ه.ق) و سازنده آن ابوالحسنخان معمارباشي است.
ميرزا مهديخان شقاقي فرزند رضاقليخان از حقانين ايل قشقايي است. وي پس از دو سال تحصيل طب در دارالفنون در سن 14 سالگي به همراه گروه 42 نفري از دانشآموزان ايراني به فرانسه فرستاده شد. او در آنجا به علت اندام درشت خود به «حسين كُرد» معروف شد اما پس از طي دو سال تحصيلات مقدماتي و گرفتن ديپلم در مدرسه ديپ به پاريس بازگشت و وارد مدرسه مهندسي راه و پلسازي شد و در سال 1243 ش (1864 م)ديپلم مهندسي خود را دریافت کرد.
وي در سفر سوم ناصرالدين شاه به اروپا (1306 ه.ق) يكي از همراهان او بود و به همين جهت به لقب ممتحنالدوله نائل شد.
از جمله آثار مهندسي ممتحنالدوله ميتوان به طرح منزل و مسجد و مدرسه سپهسالار، نقشه قصر فيروزه و چند بناي ديگر اشاره کرد. وي مدتي نيز در زمان وزارت قوامالدوله به عنوان مستشار وزارت امور خارجه به خدمت پرداخت. از او آثار و نوشتههاي عديدهاي بر جاي مانده كه خاطرات وي از مهمترين آنها است.
ممتحنالدوله شقاقي در خاطرات خود مينويسد: «طراحي و ساختن آن بنا به من رجوع گشت. من استاد حسن معمار قمي را جهت همكاري از قم به طهران آوردم، و مرحوم ميرزاحسن خان منشي اسرار هم همراهي مينمود و شهريه و انعام دادند و ساختن اين بناها از مسجد ناصري (سپهسالار) و عمارت بهارستان به من و او واگذار شد. من به عنوان مهندس طراح فقط در ساختن آن بنا نظارت ميكردم. مرحوم آقاوجيه سپهسالار ثاني كه طرف توجه ميرزاحسن خان بود متاسفانه اين خدمت معماري را از آن استاد قمي ذوفن را از خدمت خارج نمود، و من ماندم با يك مشت معماران مورد اعتماد كه _ الحمدالله _ ساختمانها را به اتمام رسانديم.»
در زمان حيات ممتحنالدوله فرزندان سوم و يازدهم وي در ايران به نامهاي كيومرث (مهدي)، ماژور حصنالسلطنه (1258 – 1290 ش) و حسنعلي خان شقاقي (1280 – 1322 ش) و فرزند هفتم وي محمدعلي خان شقاقي (1273 – 1249 ش) هنگام نبرد با ارتش آلمان در بحبوحه جنگ جهاني اول به وسيله گاز سمي نيروهاي آلماني مسموم شد و بدين ترتيب كشته شدند و از دست رفتن آنها سبب افسردگي روحي شديد در وي شد.
با وجود اينكه طراحي مسجد و مدرسه سپهسالار به مهندس ميرزا مهدي خان شقاقي منتسب است اما به گفته صاحب نظران تاثير بسزاي استاد حسن قمي در شكلگيري اين بنا انكارناپذير است.
ساخت هسته اصلی بنا نزدیک به پنج سال به درازا کشید، اما عمر سپهسالار چندان نپایید که مسجد ساخته شده را به چشم ببیند. در دورههای بعدی، تکمیل بخشهایی از مسجد همچنان ادامه یافت که در سال ۱۳۲۰، در محل گلخانه قدیمی، تالاری ساخته شد که امروز مجموعه دارالقرآن است. در سال ۱۳۴۲، استاد لرزاده تغییراتی در شبستان زمستانی ایجاد کرد و در سال ۱۳۷۵ ، نیز مهندس سعیدی گنبد اصلی را اساسی مرمت کرد.
وجه دیگری که به این مجموعه اهمیتی دو چندان میبخشد کتابخانه مسجد است که در سال ۱۲۹۷ ه.ق، سپهسالار با خرید کتابخانه ۴۰۰۰ نسخهای اعتضادالسلطنه آن را پایهگذاری کرد. هم اینک، گنجینهای با بیش از ۴۲۰۰ کتاب خطی به خط مؤلفان و نزدیک به ۱۰۰۰۰ کتاب چاپ سنگی در این کتابخانه موجود است.
طراحی این مسجد با الهام از بهترین نمونههای پیش از آن، همچون مسجد سید و مسجد حکیم اصفهان، تحول یافته است. گنبدخانه مسجد سپهسالار تحولی در معماری مساجد به شمار میرود.
چلیپای بزرگی با ابعاد ۴۵ * ۴۵ متر گنبد اصلی را با دهانه ۱۵ متر در مرکز قرار داده است. در قسمت جنوبی، بیننده فضای بزرگ بدون ستونی را میبیند. سبکی این فضا را حتی، جرزهای عظیمی که گنبد روی آن قرار گرفته مخدوش نمیسازد. چهار گنبد کاربندی با قاعده مستطیل، بالهای چلیپا را پوشش دادهاند. در نمای بیرونی نیز این چهار گنبد سلسله مراتبی در حرکت به سمت گنبد اصلی با ارتفاع ۲۵ متر به وجود میآورد.
تزئینات ساختاری چون کاربندی و غیرساختاری چون یزدیبندی و مقرنس و کاسهبندی در ساختمان مسجد به کار رفته و کاشیکاری در سطحی وسیع استفاده شده است. از انواع مهم کاشیکاری در این مسجد معقلی، هفت رنگ یا خشتی و معرق را میتوان نام برد که این آخری به دو صورت اسلیمی و گرهچینی است و معرق برجسته سر در ورودی در نوع خود منحصر به فرد است.
سنگ و تزیینات سنگی در این مجموعه جابهجا به کار رفته و از این نظر با دیگر ابنیه دوران قاجار تفاوت دارد و به معماری دوران زندیه شباهت مییابد. در این بنا آجر کاری به شکل تزیینی دیده نمیشود اما آجر، مصالح اصلی بنا را تشکیل میدهد که کاشی کاری روی آن نمایی جذاب دارد. طاقهای آجری پر تنوع در دالانها و ورودیها نیز به چشم میخورد.
تزیینات گچی در شبستان زمستانی، گچبریهای اسلیمی و کتیبههای خطاطی شده، همه به دست استاد لرزاده ساخته شدهاند.
تزیینات چوبی نیز چون دیگر تزیینات با استادی شکل گرفتهاند. درهای حجرهها و در اصلی شبستان زمستانی گرهچینی معرق دارند. درب اصلی که به خیابان سرچشمه باز میشود دارای بهترین نمونه تزیینات فلزی در این مجموعه است. پشت پنجره حجرهها نیز نمونههایی زیبا از فرفورژه یا همان(نردههای دستساز آهنی) دیده میشود.
از ویژگیهای مهم فضای مسجد سپهسالار، که در واقع یکی از برجستهترین ابداعات معماری قاجاری نیز به شمار میرود، وجود مهتابیها و بهار خوابهای وسیع در طبقه فوقانی است. هر چند این فضاها با ظرفیت بسیار در مسجد سیداصفهان و مسجد سلطانی سمنان نیز یافت میشود، در مسجد سپهسالار در مقیاسی وسیعتر و با پیچیدگیهای بیشتر طراحی شده است. این ابتکار طرحی را به وجود آورده که افزون بر القای حس محصور و معین بودن، حرکتی در جهت خلاف محدودیت فضا ایجاد میکند. چنین تدبیری در فضاسازی امکان پیوند میان ناظر و بنا را مختل نمیسازد و در همان حال به پیچیدگی و غنای فضا میافزاید. دیگر ویژگی معماری مسجد منارههای متعدد آن در ابعادی نامنتظره است. امتداد نیم استوانهای آنها تا کف حیاط میرسد و ابتکاری منحصر به فرد را به نمایش در میآورد.
استفاده از ساعت به جای مؤذنه، نمونههای بسیار دارد، لیکن در این بنا مکمل مجموعه حرکتهای عمودی است و کاربرد آن بسیار به جاست. کتابخانه در سالهای نخستین دوران پهلوی دوم در مجاورت مسجد ساخته شد، گرچه معماری کتابخانه چندان ارزشمند نیست، بدون خودنمایی در برابر مسجد به نوعی هماهنگی با آن دست یافته است.
مسجد سپهسالار گنبد ویژهای دارد؛ تعداد منارههای بیش از اندازه متداول آن كه حدود 10 مناره است و گنبد دو گوش آن نشان از سبك معماری مساجد تركیه دارد.مسجد و مدرسه سپهسالار (شهید مطهری) نخستین و بزرگ ترین مسجد و مدرسه عالی در تهران است كه از نزدیكترین تلفیقها میان معماری ایرانی و معماری مساجد استانبول به شمار میآید.كارشناسان معماری معتقدند كه این بنا با بهرهگیری از كاشیكاریها و مجموعه هنرهای معماری دوره قاجار طراحی و ساخته شده است.
هر بنایی دارای ارزش و اعتبار و بیان كننده سلیقه معمار بناست. بناهای تاریخی هر كشور بخشی از شناسنامه فرهنگ و كارنامه مردمی است كه در آن زندگی میكردهاند. از این رو توجه به تاریخچه بناها و شاهكارهای هنر معماری، مهم است.در حال حاضر در بخش بالای كتابخانه مسجد، یك نمایشگاه دایمی از آثار قدیمی مانند مجموعه آثار «میرزا طاهر تنكابنی»، «مجموعه كتابهای سیدمحمدصادق طباطبایی» و بسیاری دیگر از مجموعههای تاریخی و باارزش وجود دارد.
قسمتی از دیوار مدرسه سپهسالار كه متعلق به دبیرستان علمی قدیم بود در حال مرمت و بازسازی است. بخشهایی به بافت این مدرسه الحاق شده كه به لحاظ معماری كارهای غلطی است. محل استقرار فرهنگستان اول زبان و ادب پارسی نیز در این مسجد بود، كه در آن مكان امروز كتابخانه مسجد سپهسالار واقع شده است. از این رو خاطرات فرهنگستان اول را در این كتابخانه كه در حال حاضر بازسازی شده، میتوان یافت.
