در اقامتگاه دهکده ایوان، ارتباط میان دو بخش خانه به یک مسیر دسترسی ساده خلاصه نمیشود. آبراهی باریک میان دو حجم امتداد یافته و طاقها، فضاهای بسته و بخشهای نیمهباز را در توالیای از حرکت، مکث و تماشا کنار هم قرار دادهاند. فاصله میان دو حجم، فضای باقیمانده پروژه نیست؛ بخشی از تجربه سکونت است.
سوپر وید اسپیس در این طرح، ایوان تاریخی را بهصورت یک نقش یا نمای آشنا تکرار نکرده است. آنچه بازخوانی میشود، کیفیت فضایی ایوان است: سایهای عمیق در مرز داخل و بیرون، جایی برای مکث و فضایی که بدون بستهشدن کامل، از فضای باز فاصله میگیرد.
این گزارش بر اساس اطلاعات و تصاویر منتشرشده از پروژه تنظیم شده است. از آنجا که مدارک فنی و جزئیات اجرایی کامل در دسترس نیست، درباره نوع دقیق مصالح، شیوه ساخت طاقها یا وضعیت اجرای بخشهای فنی، فراتر از شواهد موجود نتیجهگیری نمیکنیم.
مشخصات اقامتگاه دهکده ایوان
نام پروژه: اقامتگاه دهکده ایوان (Dehkadeh Iwan)
طراح: سوپر وید اسپیس (Super Void Space)
موقعیت: ایران
اعتبار تصاویر: محمدحسین حمزهلویی
کاربری: اقامتگاه
ایده اصلی: بازخوانی کیفیت فضایی ایوان تاریخی
سازمان فضایی: دو حجم در دو سوی یک آبراه باریک
ویژگی شاخص: طاقها و فضاهای نیمهباز پیوسته
ایوان، نه بهعنوان تصویری از گذشته
ارجاع به معماری تاریخی همیشه خطر تبدیلشدن به تقلیدی صوری را به همراه دارد. در دهکده ایوان، این ارجاع بیشتر از آنکه در تزئینات یا بازسازی یک الگوی قدیمی دیده شود، در نحوه شکلگیری فضای میانی حضور دارد.
طاقها تنها چهره بیرونی بنا را نمیسازند. امتداد سطوح منحنی، مرز میان دیوار و سقف را کمرنگ میکند و فضایی پدید میآورد که نه کاملاً داخلی است و نه در محوطه رها شده. این فضای واسط، امکان عبور، توقف و نگاهکردن به آب و بخش دیگر اقامتگاه را فراهم میکند.
به این ترتیب، ایوان از یک عنصر قابل تشخیص در نما به بخشی از سازمان فضایی خانه تبدیل شده است. اهمیت آن نیز در همین تغییر جایگاه نهفته است: گذشته بهعنوان تصویر تکرار نمیشود، بلکه کیفیتی از آن برای تعریف رابطه امروزِ انسان با سایه، منظر و فضای باز به کار میرود.
دو حجم در دو سوی آب
ساختار اصلی اقامتگاه از دو بخش تشکیل شده است که در دو سوی یک پهنه باریک آب قرار گرفتهاند. این آبراه هم فاصله میسازد و هم دو طرف پروژه را به یکدیگر پیوند میدهد. از یک سو، مرزی روشن میان حجمها پدید میآورد و از سوی دیگر، انعکاس طاقها در سطح آب تصویر آنها را به هم نزدیک میکند.
بنابراین آب را نمیتوان صرفاً عنصری تزئینی دانست. جایگاه آن بر نحوه دیدهشدن بنا، کیفیت مسیرها و رابطه بصری میان دو بخش اثر میگذارد. حضور آب همچنین فاصله را محسوس میکند؛ کاربر هنگام حرکت از کنار یا میان دو حجم، همزمان معماری، انعکاس و تغییر نور را تجربه میکند.
بدون دسترسی به پلانها و مقاطع کامل نمیتوان درباره تمام جزئیات ورود، دسترسی و تفکیک عملکردها حکم قطعی داد. بااینحال، تصاویر نشان میدهند که فضای میان دو حجم، یکی از اجزای اصلی طرح است و معماری پیرامون همین فاصله سازمان یافته است.
حرکت از دل آستانهها
تجربه دهکده ایوان را نمیتوان در یک نمای روبهرو خلاصه کرد. بنا در امتداد مسیر و از خلال تغییر مداوم قاب دید خوانده میشود: نزدیکشدن به طاق، ورود به سایه، دیدن سطح آب و سپس گشودهشدن منظره به سوی بخش دیگر.
بازشوها رو به آب و محوطه قرار گرفتهاند و فضاهای نیمهباز میان اتاقها و محیط بیرونی فاصلهای تدریجی ایجاد میکنند. به همین دلیل، خروج از فضای بسته ناگهانی نیست. کاربر پیش از رسیدن به محوطه، از فضایی عبور میکند که هنوز بخشی از معماری خانه است، اما نور، هوا و منظر در آن حضور پررنگتری دارند.
این توالی همان جایی است که ایده ایوان از فرم جدا میشود و به تجربه تبدیل میگردد. طاق زمانی معنا پیدا میکند که بر مسیر، مقیاس فضا و زمان مکث اثر بگذارد؛ نه آنکه فقط در یک قاب تصویری دیده شود.
طاق، نور و سایه
سطوح منحنی، سایهای عمیق در فضاهای نیمهباز پدید آوردهاند. این سایه، مرز میان حجم روشن بیرونی و فضای داخلی را تعدیل میکند و به طاقها عمق میدهد. در برخی تصاویر، دهانهها مانند قابهایی برای دیدن آب و محوطه عمل میکنند؛ در برخی دیگر، خود طاق و انعکاس آن به موضوع اصلی تصویر تبدیل میشود.
با تغییر موقعیت خورشید، عمق سایه و خوانش انحناها نیز تغییر میکند. سطحی که در یک ساعت یکنواخت دیده میشود، در زمانی دیگر با مرزهای تیزتر نور و سایه خوانده خواهد شد. آب نیز این تغییرات را بازتاب میدهد و کیفیتی متحرک به فضای میان دو حجم میبخشد.
البته ارزیابی دقیق عملکرد اقلیمی این فضاها به اطلاعات بیشتری مانند جهت استقرار بنا، ابعاد دهانهها و شرایط آبوهوایی محل نیاز دارد. تصاویر میتوانند کیفیت سایه را نشان دهند، اما برای سنجش کنترل تابش یا آسایش حرارتی کافی نیستند.
مصالح و جزئیات اجرایی
رنگ و پیوستگی سطوح، طاقها را یکپارچه نشان میدهد و اجازه میدهد نور و سایه بیش از تغییرات بافتی دیده شوند. بااینحال، منابع در دسترس اطلاعات کافی درباره جنس دقیق این سطوح، زیرسازی طاقها و شیوه اجرای اتصالات ارائه نمیکنند. ازاینرو نمیتوان صرفاً بر اساس تصاویر، مصالح یا فناوری مشخصی را به پروژه نسبت داد.
این محدودیت بهویژه درباره محل تماس آب و ساختمان اهمیت دارد. آببندی، هدایت آبهای سطحی، دوام پوششها و نحوه نگهداری آبراه از موضوعاتی هستند که کیفیت بلندمدت چنین فضایی به آنها وابسته است؛ اما بدون نقشههای اجرایی و توضیحات فنی، امکان ارزیابی آنها وجود ندارد.
تحلیل معماری آرل
نکته قابلتوجه دهکده ایوان، استفاده از ایوان بهعنوان یک ابزار فضایی است. طاق در اینجا تنها نشانهای برای یادآوری معماری گذشته نیست؛ سایه میسازد، حرکت را هدایت میکند و میان فضای بسته و محوطه فاصلهای قابل سکونت به وجود میآورد.
آب نیز در مرکز این رابطه قرار گرفته است. جداکردن دو حجم میتوانست پروژه را به دو بخش مستقل تبدیل کند، اما امتداد آبراه، قابهای متقابل و انعکاس طاقها نوعی پیوستگی بصری میان آنها ایجاد کرده است. همین همزمانیِ فاصله و اتصال، یکی از وجوه قابلبحث طرح است.
در طراحی اقامتگاههایی که زندگی میان فضای بسته و باز جریان دارد، کیفیت فضاهای واسط بهاندازه اتاقهای داخلی اهمیت پیدا میکند. کنترل دید، حریم، تابش، دسترسی و نگهداری این فضاها باید همراه با ایده فرمی بررسی شود.
دهکده ایوان زمانی خواناتر میشود که آن را نه مجموعهای از طاقهای چشمگیر، بلکه خانهای متشکل از آستانهها بدانیم. معماری پروژه در فضای میان دو حجم، در سایه زیر قوسها و در فاصله کوتاهی شکل میگیرد که آب میان سکونت و محوطه ایجاد کرده است.
تصاویر اقامتگاه دهکده ایوان
