**
“`html
وقتی از معماری دوران معاصر ایران صحبت میشود، چند بنای شاخص در تهران و اطراف آن به ذهن متبادر میشود. در همه این عمارتها ویژگیهای مشترکی وجود دارد و علاقهمند بدون تحقیق به این نتیجه اولیه میرساند که در دو دهه اول قرن معاصر شمسی، یک خرد جمعی در معماری ایران وجود داشته که نتیجه آن عمارتهایی باشکوه مانند دبیرستان البرز، ساختمان پست، مدرسه دارالفنون، مسجد امینالدوله، کلیسای ارتدوکس، کارخانه قند ورامین و ورزشگاه امجدیه است.
علاقهمند بدون تحقیق از تنوع کاربردی و گوناگونی فضاهای هر کدام از این فضاها استنتاج میکند که معماران اوایل قرن همگی از یک تفکر منطقی در طراحی و یک شیوه اجرایی تبعیت میکردند و نظام هماهنگ مهندسی حاصل این دوران است. اما به مدد مطالعات و پژوهش مهندسان معمار، ویکتور دانیل، بیژن شافعی و سهراب سروشیانی که گروه «معماری دوران تحول در ایران» را پی افکندهاند، کتابی انتشار مییابد که به بسیاری از سؤالات ایجاد شده در اذهان کنجکاو دانشجویان معماری پاسخ میدهد. کتاب «معماری نیکلای مارکف» به طور دقیق و واضح به ما میگوید خرد جمعی آن دوران نتیجه خرد فردی یک معمار است که توانسته هویت روش انطباقی معماری ایران را در دوران تحول زنده نگه دارد. مارکف با پیروی از سبک شخصی خود و با توجه به مکتب رایج آن عصر، یعنی آرت دکو و هماهنگ با اقلیم و فرهنگ ایرانی، ساختمانها و عمارهایی طراحی و اجرا کرده که میتوان به آنها حلقه وسط و محکم معماری قدیم و جدید ایران اطلاق کرد.
در این مقاله با استناد به مدارک و مطالب مندرج در کتاب «معماری نیکلای مارکف»، از مجموعه معماری دوران تحول در ایران، سعی میشود همراه با معرفی این معمار برجسته به ویژگیهای آثار او بپردازیم.
زندگینامه نیکلای مارکف
نیکلای مارکف (۱۸۸۲-۱۹۵۷) از معماران پیشروی آغاز قرن اخیر در ایران است. او در رشته معماری و سپس ادبیات فارسی از دانشگاه سنت پترزبورگ فارغ التحصیل شد و به دلیل علاقه به ایران، پس از پایان تحصیلات بهعنوان افسر روسیه تزاری به این کشور آمد. مارکف پس از انقلاب کبیر روسیه در ایران ماند و این کشور را بهعنوان وطن دوم خود برگزید و به حرفه معماری بازگشت.
مارکف اولین دفتر کارش را در خیابان استانبول و سپس در خیابانهای فردوسی و ارباب جمشید دایر کرد و تا وقوع جنگ جهانی دوم فعالیت پر ثمری داشت.
در ورای زندگینامه معین مارکف، یک سؤال اساسی جواب مشخصی نمییابد: چرا مارکف به ایران و هنر ایرانی تا بدین حد علاقهمند است؟ از اسناد خانوادگی او میتوان نتیجه گرفت در شهر تفلیس و در خانوادهای اعیان و صاحب منصب به دنیا آمده و بعد از پایان تحصیلات متوسطه به دانشگاه سلطنتی سنت پترزبورگ رفته است. از اینرو میتوان گفت جوانی مارکف در بخشی از جهان ایرانی، یعنی گرجستان سپری شده اما این دلیل کافی است تا پس از اتمام تحصیل هنر و معماری به دانشکده خاورشناسی برود و زبان فارسی فراگیرد؟ و یا اینکه بعد از وقوع جنگ جهانی اول و تغییر حکومت روسیه تزاری، کسوت قزاقی خود را ترک کند و در ایران بماند و معماری پیشه کند؟
در کتاب «معماری نیکلای مارکف» و در بخش زندگینامه به حوادثی که به نوعی باعث شد مارکف به ایران بیاید و ماندگار شود اشاره شده و از ماندگاری او در دوران رضاخانی سخنی به میان نیامده است. اولین کار مهم مارکف در سن ۴۲ سالگی، مدرسه البرز است که در سالهای ۱۳۰۳ و ۱۳۰۴ ساخته شده است. بنابراین ورود او به عرصه معماری و طراحی و ساخت بناهای آموزشی دوران پهلوی اول ارتباطی به قزاق بودنش در زمان کودتای رضاخان نداشته و نتیجه نگرش جدید به طراحیهای قابل اجرا با توان ساخت و ساز ایران آن زمان میتواند باشد.
مهاجرت از گرجستان به روسیه و اقامت در ایران باعث ته نشین شدن روحیه انطباقپذیری و التقاط هنر ایرانی در نگاه معمارانه مارکف میشود. اگر سن پترزبورگ آن عصر را یکی از مراکز مدرنیته یا گرایش به مدرن شدن غربی بدانیم و تهران را شهری تصور کنیم که نشانههای تجسمی تفکر تجدد در آن وجود نداشت یا به شدت اندک بود، گرجستان میتواند پلی بین دو دنیای نو و کهنه یا مثلا غرب و شرق آن سالها باشد. مارکف از راه مشاهده آثار برجسته معماری ایران به درک زیبایی از طریق فضای هندسی میرسد، و همچنین با حضور در آکادمی معماری سنت پترزبورگ اصول تناسبات عددی زیباییشناسی هنر غرب را فرا میگیرد. باید به این دو ویژگی نظم در برنامهریزی و وقت در اجرای آموزشهای نظامی را اضافه کنیم تا دریابیم مارکف با چه تواناییهایی توانسته نقطه عطفی در معماری دوران تحول ایران به وجود آورد.
بررسی آثار شاخص نیکلای مارکف
دبیرستان البرز: تلفیق معماری اسلامی و باستانی
در کتاب بعد از ذکر سابقه فعالیت میسیونرهای آمریکایی، به خصوص دکتر جردن، ویژگیهای معماری بنای مدرسه البرز نگاشته شده است: «حجم کشیده بنا از تقارن کاملی برخوردار است که در دو انتها به دو بال برگشته منتهی میشود و ورودی در مرکز تقارن آن قرار دارد. تکرار پنجرهها و بازشوها در دو طرف به بالهای برگشته ختم میشود. ورودی ایوانی است به تقلید از معماری دوره اسلامی که با دو شبه برج در طرفین ترکیبی متقارن دارد. شبه برجها احساس و تصوری از معماری باستانی ایجاد میکند.»
در ادامه آمده است: «ترکیب و هندسه بنا مراجعی از سبکهای تاریخی اروپا از جمله سبک کلاسیک و سبک باروک دارد که پاسخگویی به نظام استقرار فضاهای آموزش در امتداد یک محور مناسب بوده است. تشابه این سبکها با شیوه معماری باستانی ایران در استفاده از تقارن، سکو، برج و کنگره به چشم میخورد.» و در پایان عناصر بیرونی ساختمان البرز همچون ایوان و تزییناتش متأثر از معماری دوران صفویه عنوان شده است.
از سوی دیگر، وقتی شیوه معماری و ساخت مدرسه البرز را از پس ظاهر ساده و بیادعایش بررسی میکنیم، درمییابیم مارکف پاسخگویی اصلیاش به دو نیاز جامعه آن زمان به صورتی هنری و معقول بوده است؛ جامعهای که میخواهد به سرعت مدرن شود و یکی از راههای پیشرفتش را در تغییر سیستم آموزش قدیمی به جدید میداند. از اینرو مارکف به جای آنکه مدارس علمی قدیمی همچون مدارس دوران ایلخانی یا صفوی را الگو قرار دهد، کلاسهای مربع مستطیل مدرسه البرز را حول یک محور طولی و در دو طرف راهرو مرکزی قرار میدهد. در واقع ستون فقرات یا محور اصلی عاریت گرفته شده از باغ ایرانی همان راهرو معروف مدارس ایران در اوایل قرن است و حیاط مرکزی و حوضش که محل تجمع طلاب و علما در مدارس قدیم بود، جای خود را به فضای تقسیم مرکزی داده است؛ فضایی دوار در دو طبقه که از یکی به دیگری مشرف است و ستونهای هشتگانه جفتش تصوری از یک پانتئون یا صحن مسقفی در محل برخورد ورودی اصلی و کریدور انشعابی ایجاد میکند.
تنوع آثار مارکف
مارکف در دوران فعالیت معمارانه خود مجموعه متنوعی از ساختمان با کاربردهای مختلف طراحی و اجرا کرده است.
دارالمعلمین (۱۳۰۷)
دارالمعلمین در سال ۱۲۹۸ شمسی تأسیس شد و در سال ۱۳۰۷ به پیشنهاد دکتر عیسی صدیق، نقشه ساختمان یک مدرسه متوسطه کامل با رعایت سبک معماری ایران و اصول مدرسهسازی توسط مهندس مارکف تهیه و اجرا شد. در کتاب ویژگیهای این بنا چنین توصیف شده است: «ترکیب بنا با حجمی کشیده و با بالهای برگشته و نحوه استقرار آن در رابطه با محوربندی محوطه از ویژگیهای هندسی کلاسیک بهره برده است.» درباره اصلیترین نکته ظاهری بنا، یعنی ترکیب زیبای پنجرههای رواقی و ستونکهای با نیم سر ستون رومی نوشته شده: «عنصر تکرار شونده در نمای جنوبی ترکیبی از سه پنجره و دو ستون دارد که سه بار در امتداد هر بال تکرار میشود، و به قسمتی پیش آمده ختم میگردد که نمایی با سه پنجره دارد.»
مدرسه فلاحت کرج (۱۳۰۸)
در مدرسه فلاحت که به سال ۱۳۰۸ توسط مارکف در کرج بنا شده، همان ترکیب موزون نمای شرقی و عملکرد غربی در ارتفاع بیشتر، خود را نشان میدهد. گوشههایی که بالهای بنا را به بدنه اصلی آن متصل میکند همچون بناهای عظیم دوره ساسانی مستحکم مینماید و لبههای آن توسط کنگرههای سه پلهای مشابه آنچه در تخت جمشید دیده میشود مشخص شده است. در مورد بامهای این بنا در کتاب چنین نوشته شده: «شکل لبه بام در برجها متفاوت و شامل تکرار کنگرههاست. کنگرهها با احجام ساده مکعبی بیشباهت به برجهای قلعه نیستند.»
دانشسرای مقدماتی تهران (۱۳۱۴)
دانشسرای مقدماتی تهران را میتوان اوج بناهای ترکیبی مارکف برای فضاهای آموزشی دانست. دیوارهای صاف و ساده و آجری ترکیبی رؤیایی با ردیف ظریف کاشیکاریهای قاب پنجره و سر درها دارد. ترکیب موزون رواق پیش آمده با پنجرههای مستطیل طبقه دوم همان قدر هماهنگ است که قرارگیری کلاسهایی با ابعاد مختلف در یک راهرو سراسری موازی همین رواقهای نیمه باز. در کتاب با ذکر سندی از کتاب «یادگار عمر»، نوشته عیسی صدیق، چنین آمده است: «بیرون دروازه دولت زمین وسیع و مسطحی وجود داشت… در سال ۱۳۱۲ وقتی قانون تربیت وضع و مقرر شد که ۲۵ دانشسرای مقدماتی ظرف پنج سال تأسیس گردد، وزارت فرهنگ زمین بازی مذکور را به دانشسرای تهران تخصیص داد و در سال ۱۳۱۴ به مهندسی مارکف ساختمان آن را آغاز کرد.»
ساختمان پست (۱۳۱۳)
ساخت بنای پست، طولانیترین پروژه مارکف محسوب میشود که در اوج دوران توسعه پهلوی اول انجام گرفت. این بنای معظم با نمای آجری و سنگی با ترکیبی متقارن در ضلع جنوبی میدان مشق ساخته شد. بنای پست نمایشیترین کار مارکف است. توضیح نویسندگان کتاب چنین است: «مارکف در استفاده از شیوه آرت دکو در این بنا، این بار عمدتا متوجه مراجع سبکهای تاریخی کلاسیک و باروک است.» عملکرد اداری و جدید این بنا باعث شد مارکف به جای بهرهگیری از عناصر معماری ایرانی، از قدرت و تأثیرگذاری سبک باروک سود جوید تا اعتماد مردم را جلب کند.
سبک آرت دکو در جهان و ایران
در دهههای ۲۰ و ۳۰ میلادی جدالی عظیم بین حامیان سرسخت سبک مدرن و حمایت کنندگان سبکهای تاریخی در جریان بود. در این مناقشه طراحان و معماران آرت دکو راه مصالحه و میانهروی را انتخاب کردند. شاید انتخاب این سبک معماری از طرف مارکف برای طراحیهایش به خاطر وجود مصالحهجویی و میانهروی کهنه و نوی است که محتوای آرت دکو را شکل میدهد. به هر علتی که باشد، آرت دکو مکتب غالب نیم قرن گذشته ایران محسوب میشود و تقریبا تعادل متقارن و ریتم موزون بناهای متأثر از آرت دکو تا اوایل دهه چهل قابل شناسایی است.
دیگر آثار نیکلای مارکف
عمارت مشیرالدوله پیرنیا
این خانه، در انتهای بن بست پیرنیا در خیابان لالهزارنو واقع است و در آغاز مشروطهٔ دوم به سفارش مشیرالدوله ساخته شد. این ساختمان که خاطرهٔ انشای فرمان مشروطیت و تدوین قوانین جدید دادگستری را در خود دارد، پس از انقلاب اسلامی به عنوان بنای تاریخی به ثبت سازمان میراث فرهنگی رسید.
ادارهٔ پست و تلگراف تهران (۱۳۰۷)
این بنا در سال ۱۳۰۷ هجری خورشیدی با مساحت ۱۵ هزار متر مربع در خیابان سپه (امامخمینی فعلی) تأسیس شد. بخشی از این ساختمان که در کنار سردر باغ ملی است، به موزه تبدیل شدهاست. از ویژگیهای سبک معماری آن، ترکیب معماری دورانهای مختلف تاریخی در ایران و غرب است.
ساختمان بلدیه طهران (۱۲۶۱)
این ساختمان واقع در میدان توپخانه بود که در دوران محمدرضا شاه تخریب شد.
مدرسهٔ ژاندارک (۱۲۶۵)
مدرسه ژاندارک واقع در منطقه ۱۲ شهر تهران، به همراه کلیسای مجاور به عنوان یکی از آثار ملی به ثبت رسیده است. این مدرسه توسط دختران تارک دنیا برای تحصیل دختران ارمنی ایرانی تاسیس شد و در ابتدا به صورت دارالایتام اداره میشد.
“`
**
