معماری خانه ناصرالدین میرزا: تنها خانه گنبدی تهران
خانه ناصرالدین میرزا، یکی از شاهزادگان قاجار و فرزند مظفرالدین شاه، با معماری منحصر به فرد خود، جلوهای خاص به شهر تهران بخشیده است. این بنا که در میان خانههای مسکونی قاجاری از سبک و سیاقی متفاوت برخوردار است، به جرات میتوان گفت تنها خانه گنبدی تهران محسوب میشود. تماشای گنبدخانه این بنا، ذهن را به سوی شهرهایی مانند کاشان، اصفهان و یزد سوق میدهد.
ناصرالدین میرزا، پس از رسیدن پدرش به سلطنت و به دنیا آمدن فرزندش، نام او را به یاد پدر ناصرالدین گذاشت. او هرچند هرگز به تخت سلطنت نرسید، اما در دوران حکومت قاجار فعالیتهای مهمی انجام داد که بخش عمدهای از آنها تحت تاثیر خواهر باهوش و برجستهاش، فخرالدوله، بود. فخرالدوله که نگینی درخشان در دوران حکومت مظفرالدین شاه، احمدشاه و حتی پهلوی اول محسوب میشود، تاثیر فراوانی بر دیگر اعضای خانواده، به ویژه افراد جوانتر مانند ناصرالدین میرزا، گذاشت.
تاریخچه و موقعیت مکانی بنا
ناصرالدین میرزا این بنا را بین سالهای ۱۲۸۰ تا ۱۲۸۵ هجری شمسی در بخش شمالی محدوده ارگ سلطنتی، انتهای خیابان اندرون و شرق سردر الماسیه بنا کرد. بررسی نقشههای قدیمی نشان میدهد که پیش از این بنا، اثری از آن در این محل وجود نداشته است. در نقشه عبدالغفار نیز در محل فعلی ساختمان ناصرالدین میرزا، نامی از شخص برجستهای دیده نمیشود، اما شکل کوچه ظاهراً تا کنون بدون تغییر باقی مانده است.
وضعیت فعلی بنا به گونهای است که امکان بررسی دقیقتر و یافتن کتیبهای که سال ساخت بنا را مشخص کند، وجود ندارد. با این حال، انجام مرمتهای اضطراری میتواند به دستیابی به تاریخچه دقیقتر بنا کمک کند.
پلان و ساختار معماری خانه
پلان کلی این بنا مستطیل شکل با وسعت تقریبی هزار متر مربع و ابعاد ۲۱ در ۴۸ متر است که در راستای شمال به جنوب امتداد یافته است. بخش خدمه در جبهه جنوبی و در کنار ورودی قرار دارد. فضایی به مساحت ۴۸۰ متر مربع به عنوان حیاط در مرکز و عمارت اصلی در شمال ملک واقع شده است.
شکل خاص زمین و یا علاقه مالک، که از خانوادههای فرهنگی و بانفوذ دربار قاجار بود، باعث شده تا فرمی کمنظیر از نظر استقرار اجزاء معماری در این محل به یادگار بماند. قرارگیری دو بخش سازهای مانند شاهنشین و خدمهنشین در مقابل هم، بدون هیچ پیوند ساختمانی در حیاط و عمارت اعیانی، اگر نگوییم بینظیر، اما کمنظیر است. برخلاف بسیاری از خانههای رجال و شاهزادگان قاجار که دارای حیاط مرکزی و فضاهایی در اطراف بودند، در این بنا چنین الگویی مشاهده نمیشود.
نکته قابل توجه دیگر، عدم وجود زیرزمین در ساختمان اصلی است. با این حال، تمام کاربریها و فضاهای یک زیرزمین خانه اعیانی، از جمله حوضخانه، اتاقهای کوچک مرتبط و سقف کوتاه با طاقچهبندیهای خاص، در طبقه همکف رعایت شده است.
تنها بخشی که در حال حاضر به عنوان کمبود سبک معماری مرسوم قاجار در این بنا احساس میشود، حیاط بیرونی و اندرونی است. به نظر میرسد حیاط فعلی به عنوان اندرونی و حیاط بیرونی بنا تخریب شده باشد. اگرچه پلان موجود در بخش سرایداری، حیاط و عمارت اصلی کامل به نظر میرسد، اما بقایای یک سردر ورودی و چند پله در بدنه شرقی حیاط، این فرضیه را مطرح میکند که این بخش با گذر از زیر کوچه مجاور در ضلع شرقی به حیاط دیگری متصل بوده است. این احتمال وجود دارد که حیاط بیرونی و ساختمان مورد تصور، بخش اداری و محل کار ناصرالدین میرزا بوده باشد.
پلان ساختمان در راستای شمال به جنوب گسترده شده و شامل بخش سرایداری در جنوب، عمارت اصلی در شمال و حیاط مرکزی است.
کوچه ناصرالدین میرزا در بخش ورودی، عرضی معادل ۶ متر دارد، اما پس از حدود ۱۵ متر به کوچه با عرض ۱ متر و ۲۰ سانتیمتر میرسد. ورودی خانه در دیواره غربی کوچه، بر روی دیوار شرقی حیاط واقع شده است. این ورودی شامل یک چهارطاقی کوچک با عملکرد هشتی است که با چرخش ۹۰ درجهای به حیاط راه مییابد و مانع از دید مستقیم به داخل خانه میشود.
در کنار ورودی حیاط و در سمت غرب آن، بخش سرایداری قرار دارد. این فضا شامل یک ایوان رو به شمال با ۶ ستون مدور و سرستونهای گچی تزئین شده و پایههای ستونهای سنگی مربع شکل به ارتفاع ۶۰ سانتیمتر است. عرض ایوان ۱۰۰ سانتیمتر بوده و پنج در دو لنگه چوبی با پنجرههای مستطیل شکل در آن وجود دارد. درها به ترتیب از غرب، مربوط به یک آشپزخانه کوچک و دو اتاق هستند. بدنه ایوان، پیشانی و ستونها همگی دارای روکش گچ و حدفاصل کف ایوان با کف حیاط آجری است. در این محدوده آجری، ۳ پنجره کم ارتفاع وجود دارد. پنجره وسط، مستطیلی به طول ۱۵۰ سانتیمتر و ارتفاع ۷۰ سانتیمتر دارد و ضلع بالای آن دارای یک قوس بیضی خوابیده است. این پنجره به حمامی که در زیر وجود دارد، مرتبط است. دو پنجره کناری هم ارتفاع و هم شکل پنجره وسط بوده و تنها طول آنها ۱۰۰ سانتیمتر است و به اتاقهای کناری زیرزمین متصل میشوند.
دو گوشواره جانبی که هر دو با زاویه ۴۵ درجه توسط یک ستون مدور آجری که تا لبه بام امتداد دارد، به ایوان متصل هستند. گوشواره غربی در واقع ورودی ایوان از حیاط است که با ۷ پله، حیاط را به ایوان متصل میکند. قوس ورودی از محل پلهها نیمدایره و کل این بخش که به صورت یک لچکی است، سقفی با پوششی مانند فیلپوش گنبدهای سنتی دارد.
اتاقهای سرایداری ساده و مربع شکل با عمق حدود ۵ متر هستند. فضای زیرزمین به دلیل گذشت زمان دچار تغییرات زیادی شده و تشخیص محل دقیق توالتها و
