تهران، باغشهری که بود
هنگامی که تهران در سال ۱۱۶۵ خورشیدی به پایتختی ایران برگزیده شد، جمعیتی حدود ۱۰ هزار نفر داشت و بخش قابل توجهی از زمینهای درون حصار شهر، خالی یا پوشیده از باغها و کشتزارها بود. در طول ۳۸ سال سلطنت فتحعلیشاه، تهران از حالتی نیمهروستایی خارج شد و به شهری نسبتاً بزرگ تبدیل گشت. این شهر که پیش از این نیز به خاطر انارستانها و چنارستانهای انبوهش شهرت داشت، با دارا بودن چندین باغ سلطنتی و تعداد زیادی خانه-باغ اشرافی، شایسته لقب “باغ-شهر” بود.
تحولات باغشهر در دوران قاجار
پزشک آلمانی ناصرالدینشاه، پولاک، مساحت باغهای درون حصار تهران در حدود سال ۱۸۵۰ میلادی را ۱۴۴ هزار متر مربع تخمین زده است. به گفته او، انبوه باغها در جنوب غربی و شمال شرقی تهران قرار داشتند و محله پشت دروازه شمیران، “پرآبترین، سالمترین و مرتفعترین محلهها” محسوب میشد. این منطقه که امروزه بافت مسکونی آن به دلیل گسترش بازار، تقریباً از میان رفته و به یکی از فقیرترین مناطق تهران از نظر سرانه فضای سبز تبدیل شده است، زمانی جایگاه باغهای فراوانی بود. امروزه تنها باغ وزیرمختار روس در نبش خیابان پامنار از آن همه باغ باقی مانده است.
 |
 |
(تصاویر ۱ و ۲)
در این سالها، جمعیت تهران به سرعت افزایش یافت و در سال ۱۲۴۸ به ۱۵۵ هزار نفر رسید. نیاز به مسکن برای جمعیت جدید، که اغلب از شهرهای دیگر مهاجرت کرده بودند، منجر به تخریب و تفکیک باغهای قدیمی شد. در کمتر از ۲۰ سال، بیشتر باغها زیر ساخت و ساز رفتند و آنچه باقی ماند، تعداد پراکندهای از خانهباغها بود که دیگر توانایی توجیه صفت “باغ-شهر” را برای تهران نداشتند.
 |
(تصویر ۳)
 |
(تصویر ۴)
کوچ اول: از باغشهر فتحعلیشاهی به باغشهر ناصری
تا سال ۱۲۴۶ خورشیدی، زمین خالی یا باغ وسیعی درون حصار تهران وجود نداشت که بتوان در آن خانه ساخت. به همین دلیل، دولت به فکر گسترش شهر افتاد و با تخریب برج و باروهای باقیمانده از دوران صفویه، تهران را از چهار جهت گسترش داد. این اقدام، زمین کافی را در اختیار مردم قرار داد تا نه تنها خانههای خود را بسازند، بلکه باغهای جدیدی نیز احداث کنند.
 |
(تصویر ۵)
درختکاری و ایجاد باغ و بوستان در محدودههای جدید آغاز شد. بیشترین باغها در شمال و غرب تهران، یعنی در دو محله “دولت” و “تابع محله سنگلج” احداث شدند. آمار اماکن تهران در سال ۱۹۰۰ میلادی نشان میدهد که در محله دولت ۴۰ و در سنگلج ۱۵۵ باغ و باغچه وجود داشت. باغهای محله دولت قطعات بزرگتری داشتند و مساحت برخی از آنها بیش از ۱۰۰ هزار متر مربع بود.
 |
 |
(تصاویر ۶ و ۷)
برای اولین بار، باغهایی به سبک باغهای اروپایی بنا شدند که مهمترین آنها پارک امینالدوله و پارک اتابک در محله دولت بود. امروزه از صدها هکتار باغ تهران در عصر ناصری، تنها تعداد انگشتشماری باقی مانده است. باغ فرمانفرما که در دوره پهلوی کاخ مرمر در آن بنا شد، پارک اتابک که به تصرف سفارت روس درآمد، باغ سفارت انگلیس در چهارراه استانبول و بخشی از باغ سپهسالار که اکنون محل مجلس شورای ملی قدیم و شورای اسلامی است، از جمله این بقایا هستند.
 |
 |
 |
 |
 |
 |
(تصاویر ۸ تا ۱۳)
کوچ دوم: از باغشهر تهران به باغشهر شمیران
با سقوط سلسله قاجاریه و روی کار آمدن دودمان پهلوی در سال ۱۳۰۴ خورشیدی، جمعیت تهران به حدود ۳۰۰ هزار نفر رسید. در کمتر از دو دهه بعد، این جمعیت دو برابر شد و نیاز به خانهسازی مجدداً منجر به تخریب باغها گردید. برنامههای نوسازی تهران در دوره پهلوی نیز اهمیتی به حفظ باغشهر تهران نمیداد.
 |
(تصویر ۱۴)
تخریب بخش زیادی از باغهای سلطنتی، مانند باغ گلستان برای ساختمان وزارت دارایی، باغ قصر قاجار برای زندان قصر، و باغ عشرتآباد برای پادگان عشرتآباد، ارتباطی به افزایش جمعیت نداشت و صرفاً برای ساخت ساختمانهایی صورت گرفت که میتوانستند در هر مکان دیگری بنا شوند. بر جای باغ نگارستان نیز ساختمان وزارت فرهنگ و هنر و سازمان برنامه و بودجه ساخته شد.
 |
 |
 |
 |
 |
(تصاویر ۱۵ تا ۱۹)
تا دهه ۱۳۳۰، باغشهر تهران موجودیت خود را از دست داده بود، اما علاقه مردم به باغ و بوستان همچنان پابرجا بود. از آنجایی که تهران زمینی برای احداث باغ نداشت، باغشهر جدید در منطقه شمیران شکل گرفت. شمیران از دیرباز جایگاه باغها و چنارستانهای بزرگ بود و در دوره قاجار به عنوان منطقهای ییلاقی پذیرای مردمی بود که از گرمای تهران به آنجا پناه میبردند. در دوره پهلوی، هستههای اولیه شهری در شمیران شکل گرفت و با وجود ساخت و ساز و تخریب برخی باغهای قدیمی، صدها باغ و باغچه جدید احداث شد.
 |
(تصویر ۲۰)
سیاست دولت مبنی بر بلندمرتبهسازی هدفمند و کنترل شده در قالب مجتمعهای مسکونی و شهرکهای جدید، وضعیت این منطقه را در دهه ۱۳۴۰ تثبیت میکرد.
کوچ سوم: از باغشهر شمیران به باغشهر لواسان
پس از پیروزی انقلاب اسلامی و در پی حمله عراق به ایران، تهران با هجوم مهاجران روبرو شد و جمعیت آن به شدت افزایش یافت. در دهه ۱۳۶۰، شمیران تا حدودی از موج ساخت و سازهای تهران مصون ماند، اما از اواخر این دهه و با مطرح شدن سیاست فروش تراکم به عنوان منبع اصلی درآمد شهرداری، به کانون توجه بساز و بفروشها و سوداگران زمین تبدیل شد.
صدها باغ که قدمتشان گاه به ۲۰۰ سال میرسید، جای خود را به برجهایی دادند که به معنای واقعی میخ تابوت باغشهر شمیران بودند. برای سومین بار، در کمتر از بیست سال، باغشهری دیگر نابود شد. آنچه باقی مانده، علاوه بر دو باغ سلطنتی سعدآباد و نیاوران، عمدتاً باغهایی است که از قدیم در دست سفارتخانههای خارجی بوده است، مانند باغ سفارت انگ
