جایگاه سبکسازی در معماری
معماران، مهندسان و اندیشمندان همواره تمامی فکر و توان خویش را در راه ساخت مسکن مناسب صرف کردهاند. از همین رو روشهای تولید مسکن و ساختمان، تهیه مصالح مناسب و ارزان قیمت و نیز حل مسائل حاشیهای مسکن و مسائل شهری و محیطی آن مهمترین مشکلاتی بوده که معماران و مهندسان در این رابطه با آن دست به گریبان بودهاند. با پیشرفت تمدن بشری یا دوره صنعت مهمترین مسئله تغییر و نوع ساخت و ساز بود به طوری که در این دوره مهندسان توانستند علاوه بر گسترش تکنولوژیکی و فنآوری، از طریق گسترش علوم مختلف مسائل مهمتری را پیگیری کنند و حتی بر بلایای طبیعی نیز فائق آیند. از طرف دیگر گسترش علوم و فنون موجب ارتقای ارتفاع ساختمانها و بلندمرتبهسازی شده است. در همین راستا صادرات و واردات مصالح ساختمانی به منظور برهم زدن محدودیت تهیه مصالح و نیز افزایش مقاومت در مقابل بلایای طبیعی مانند زلزله، گسترش پیدا کرد. بنابراین در دوران مختلف زمان، به اقتضای فرهنگ و باورهای مردم همچنین امکانات موجود، مهندسان شیوههای متفاوتی را در طراحی ساختمانها بکار بردند و بدین ترتیب سبکهای معماری با خصوصیاتی منحصر به فرد پدید آمدند.
یکی از سبکهایی که در دهه هشتاد در معماری اروپا مطرح شد سبک های- تک یا تکنولوژی بسیار پیشرفته بود. معماران این سبک تکنولوژی را دستاورد بزرگ مدرنیته و مهمترین عامل توسعه و پیشرفت در قرن بیستم میدانند. از نظر آنها، عصاره و مشخصه هر عصر در معماری آن دوره شکل کالبدی یافته است. به عنوان نمونه، معابد یونان باستان با آن نظم و تناسبات کامل هندسی، تبلور ذهنیت کمالگرای یونانیان باستان است و بناهای عظیم روم باستان، نمایش قدرت امپراتوری و حکومت سزارها میباشد و بالاخره کلیساهای سر به فلک کشیده گوتیک نمایش دهده قدرت کلیسا و ذهنیت قرون وسطا است. به همین ترتیب، ساختمانهای امروز میباید نمایش دهنده عصاره فکری و تکنیکی عصر حاضر یعنی تکنولوژی باشد.
در واقع طرفداران سبک های-تک همانند مدرنیستهای دهه 1920 معتقدند که چیزی به نام روح زمان وجود دارد و معمار موظف است که روح دوران خود را در کارهایش منعکس کند. روح زمان ما، بنا به اعتقاد معماران های-تک، در تکنولوژی پیشرفته نهفته است. بنابراین معماری میباید با این تکنولوژی درگیر شود.
آنان میپرسند: چرا ساختمانها باید از فرهنگ صنعتی جدا باشند؟ چرا باید همچنان به ایجاد ساختمانهایی از مصالح حجیم، سنگین و غیر منطقی مانند آجر، بتن و چوب بسازیم در حالیکه میتوانیم از نور و دقت فلز و شیشه که از قبل در کارخانهها ساخته شده و در سایت به راحتی به هم بسته میشوند بهره ببریم؟
معماری های-تک دقیقا به چه معناست؟
نظریات و مبانی معماری مدرن و های ـ تک در اصول، بسیار به یکدیگر نزدیک است و میتوان گفت که معماری های- تک فرزند خلف معماری مدرن است. ولی از نظر شکلی تفاوتهای بین این دو مکتب معماری مشاهده میشود. به طور کلی میتوان بیان کرد که آن سادگی و بیپیرایگی که در معماری مدرن وجود دارد در های ـ تک ملاحظه نمیشود و اگر معماران مدرن در طرحهای خود ماشین را به نمایش میگذارند، معماران های ـ تک داخل ماشین و اجزاء آن را نشان میدهند.
باید گفت مصالح شاخص این شیوه معماری را فلز و شیشه تشکیل میدهد که:
وضوح و صداقت و شفافیت را نمایان میکند.
عموما تصویری از صنعت و تولید را بر ذهن بر جای میگذارد.
با مشاهده نمونه بناهای آن اینگونه به نظر میرسد که در این نوع ساختمانسازی، صنایع تکنولوژیکی و تصویری بیشتری نسبت به سایر بناها به کار رفته است.
و در نهایت نمایانگر کارایی بیشتر و انعطافپذیری کاربرد میباشد.
معمار سبک های-تک معماری را شاخهای از تکنولوژی و صنعت دانسته و نتیجه کار خود را ساختمانی کارآمد و مفید میبیند، نه هنری و سمبلیک. البته نوعی تضاد نیز دیده میشود: معماری هر چند سخت تلاش کند، نهایتا نمیتواند مطلقا کاربردی باشد. یک ساختمان اصیل های-تک بیشتر از اینکه تکنولوژی را جهت بهبود عملکرد به کار برد، به نمادی از تکنولوژی تبدیل شده است. ایجاد یک دیوار آجری باربر به مراتب ارزانتر و سریعتر است. در حالیکه معمار های-تک ترجیح میدهد قابی از استیل و پانلهای سبک فلزی طراحی کند. زیرا این نوع فناوری با روح زمانه هماهنگی بیشتری دارد.
در این نوع معماری سمبلیسم و ایجاد منظره و نماد بصری نقش زیادی ایفا نمیکند. الگوهای سبک های-تک، عموما سازه استیل اکسپوز، داکتهای تهویه نمایان، پوستههای عملکردی و بسیاری دیگر از این قبیل میباشد که البته از نظر اجرایی و اقتصادی مقرون به صرفه نیست. بنابراین میتوان گفت این شیوه معماری به نام تکنولوژی پیشرفته یا های–تک شناخته شده ولی لزوما در همه بناهای سبک تکنولوژی خارقالعاده و کارآمدی به کار نرفته است. علاوه بر این این سبک را میتوان به شیوه معماری خاص معمارانی چون ریچارد راجرز، نورمن فاستر، نیکلاس گریمشاو و مایکل هاپکینز اطلاق کرد که طی بیست سال گذشته بناهایی را با ویژگیهای معماری های-تک طراحی کردهاند. این چهار معمار رهبران سبک معماری های-تک به شمار میروند. این سبک لایحه یا مقررات مشخصی ندارد، اما اکثر فعالان آن ایدهها، نظریات و زمینههای فکری مشترکی دارند. این افراد در روند شکلگیری سبک های-تک با یکدیگر همفکری، همکاری و گاهی رقابت داشتهاند. ریچارد راجرز در مصاحبه خود با تلویزیون بیبیسی عقیده خود درباره معماری های تک را چنین بیان میکند: ایدههایی که معماری میکنیم، از خیلی لحاظ ریشه در باورهای ما دارد و به این ربط پیدا میکند که ما ساختمان را مثل یک کتاب بخوانیم. برای اینکه ساختمانی خوانا باشد، باید جریان ساختن آن قابل روئیت باشد. این شیوهای است که ما معماری میکنیم و احساس ما این است که این کار در گذشته هم انجام میشده است این موضوع اصلاً تازگی ندارد، کلیساهای عظیم گوتیک مثالی بسیار روشن است. زمانی که آب از درون ناودان شرشر کنان تخلیه میشود، خیلی هیجانانگیز است.
و در جایی دیگر مینویسد: تکنولوژی به ما کنترل بیشتری عرضه میکند و نه کمتر. ساختمانهای آینده بیشتر شبیه روبات خواهند بود تا معبد. مانند آفتابپرست، آنها خود را با محیط پیرامون تطبیق میدهند. شاید بتوان زیر بنای فکری این سبک را در جمله راجرز خلاصه کرد که میگوید در عصر مُدرن باید در ساختمانهای مدرن زندگی کرد.
لوکوربوزیه خانه را ماشینی برای زندگی تعریف کرده است، ولی خانههای او با تکنولوژی مبتدی طراحی شدهاند و هیچ شباهتی به ماشین ندارند. این در حالی است که معماران های-تک دید ماشینی دارند. از نظر آنها ماشین فقط یک سمبل نیست. بلکه منبعی از تکنولوژی، تصور و خلاقیت است. بصورت انبوه تولید میشوند، متحرک و قابل حمل هستند و از مواد مصنوعی مانند فلز، شیشه و پلاستیک ساخته میشوند. اینها خصوصیاتی هستند که به نقاط مرجع معماری های-تک تبدیل شدهاند.
برج ایفل در نمایشگاه ۱۸۸۹ پاریس ساختمان ایدهآل و آرمانی معماران های ـ تک است. این برج با ۳۳۰ متر ارتفاع و اسکلت فلزی نمایان، نمادی از دستاوردهای تکنولوژی در عصر مدرن است. به عقیده لوکوربوزیه، اگرچه ساختمانها تولید انبوه ندارند، ولی طوری دیده میشوند که گویی امکان تولید انبوه برای آنها وجود دارد. مانند ماشین یا تلویزیون متحرک و قابل حمل نیستند، ولی شبیه به ماشین، سبک، قابل حمل و بالاتر از سطح زمین دیده میشوند، طوری که گویی روزی به حرکت در آمده و جابجا میشوند. اکنون نگاهی به مرکز هنرهای تجسمی ساینزبری اثر نورمن فاستر میاندازیم.
همان طور که به نظر میرسد در این سبک تنها تکنولوژی و فن ساخت، همچنین بخشیدن ظاهری ماشینی به ساختمان مد نظر مهندس طراح میباشد. ساختمان از سازههای ساده و ظریف فلزی تشکیل شده و هیچگونه سلسله مراتب رسمی برای دسترسی به فضاهای خاص داخل ندارد. این بنا همانند ماشین یا وسیلهای بزرگ (مثلا یک یخچال غولپیکر) به نظر میرسد که توسط چیزی شاید شبیه به هلیکوپتر از سطح زمین بالاتر نگه داشته شده است. مسلما فرم این بنا هیچ شباهتی با فعالیتهایی که برای آنها پیشبینی شده ندارد.
بر خلاف تصور عمومی، معماران های ـ تک به تاریخ علاقهمند هستند و خود را جدای از آن نمیدانند. ولی برداشت و نگرش آنها نسبت به تاریخ به کلی متفاوت از دیدگاه معماران پست مدرن از تاریخ است. ریچارد راجرز به عنوان نظریهپرداز اصلی سبک های ـ تک معتقد است که: «ساختمانهای عصر رنسانس در فلورانس شباهتی به بافت مجاور خود و معماری گوتیک قرون وسطا نداشتند، بلکه این معماری جلوهای از تبلور عصر جدید را نوید میداد» همچنین او معتقد است که: «هر بنایی باید نمایانگر زمان خود باشد»
راجرز در نقد معماری پست مدرن مینویسد: کسی نمیتواند معماری را با نماد قرار دادن درخت نخل، تخم مرغ، پرندگان، و نظام هندسی معیوب شده یونانی و رومی که از مبلمان فروشیهای عادی خریداری شده، توسعه دهد. تمامی این موارد از خاستگاه و زمینه سیاسی، اجتماعی و تکنیکی خود مجزا شدهاند. امروزه در کارهای این معماران ملاحظه میشود که با استفاده از تکنولوژی، سعی در استفاده حداکثر از عوامل طبیعی همچون آفتاب، باد، آبهای زیرزمینی و گیاهان برای تنظیم شرایط محیطی ساختمان دارند.
لذا در معماری جدید آنها, که به نام اکو ـ تک (اکولوژی + تکنولوژی) خوانده میشود، تکنولوژی در مقابل طبیعت قرار ندارد، بلکه در کنار و به موازات طبیعت برای بهرهبرداری هرچه بیشتر از امکانات محیطی و تأمین آسایش انسان در کارهای اخیر معماران این سبک، در کنار عکسهای زیبای ساختمانهای آنها، مقطعی از بنا وجود دارد که در آن نحوه استفاده از عوامل اقلیمی با کمک تجهیزاتی همچون دودکشهای هوا، آینههای منعکس کننده پوستههای هوشمند، گلخانهها، پلههای شیشهای و تبادل کنندههای حرارتی نشان داده شده است.
بررسی نمونههای برجسته معماری های-تک
بررسی چند نمونه از آثار معماری های تک
ساختمان سوئیس ری (Gerkhin)
این برج نیز یکی از طراحیهای نورمن فاستر بوده و برنده جایزه RIBA STERLING PRIZE در سال 2004 میباشد. گفته شده که این برج اولین آسمانخراش هماهنگ با محیط زیست در لندن میباشد. پنجرههای آن در هماهنگی کامل با تغییرات طبیعی آب و هوا بصورت اتوماتیک باز و بسته شده و در عین صرفهجویی 40% انرژی، تهویه مورد نیاز را تامین میکند.
برج هیرست
این برج ۴۲ طبقه که در محله منهاتان قرار گرفته و به یک ساختمان سبک آرت دکو که یکی از نشانههای مهم شهری منهتن است در سالهای ۲۸-۱۹۲۰ ساخته شده الحاق شده است به گونهای که بر روی این ساختمان قرار گرفته است. گروه سر نورمن فاستر و شرکا برای این برج ساختار تاریخی را که بارها در آلمان و انگلستان تجربه شده انتخاب کردهاند. سر نورمن فاستر درباره این طرح میگوید این ترکیب بهترین نمونه برای ترکیب ساختارهای دنیای قدیم با جدید است که همنوایی دو نفره را به شکل تاریخی و مدرن اجرا میکنند. هر چه از سمت زمین به آسمان میرویم شفافیت و وضوح ساختمان به جهت شیشههای درخشنده و شفاف افزایش مییابد که خود نوید دهنده حرکت به سمت زندگی نو و مدرن است. ارتفاع هر طبقه ۴ متر است و ارتفاع کلی برج ۱۸۲ متر است و مساحت فضاهای داخلی برج حدود ۶۷۰۰۰ متر مربع است.
مرکز فرهنگی هنری ژرژ پمپیدو
دلیل پیدایش: پیشنهاد ساخت یک کتابخانه در سال ۱۹۶۳ توسط «جولین کن» رییس وقت کتابخانه ملی فرانسه ارائه شد. وی که تصمیم داشت سالنی برای مطالعه عموم در محله هال (قلب شهر پاریس) تاسیس کند، از «جان پییر سگن»، مدیر بخش نشریات کتابخانه ملی درخواست کرد در این باره بررسی و تحقیق کند. بنابراین مطالعات لازم برای محقق کردن این پروژه در دستور کار قرار گرفت و سفرهای مطالعاتی سگن برای تحقیقات بیشتر به آمریکا و کانادا آغاز شد. سایت انتخاب شده برای احداث بنا در مرکز شهر پاریس و در یک کیلو متری کاتدرال و موزه لوور بود. این سایت شامل مجموعهای از بلوکهای ساختمانی و یک پارکینگ شهری بود.
میدان استراوینسکی در کنار ساختمان این مرکز با مجموعهای از تندیسهای متحرک در میان و کنار یک استخر آب جلوه دیگری از هنر مدرن را به بازدیدکنندگان عرضه میکند. سال ۱۹۶۹، جورج پمپیدو، رییس جمهور وقت فرانسه پیشنهاد کرد پروژه کتابخانه گسترده و به مرکزی فرهنگی برای ارائه آثار هنری مدرن اعم از هنرهای تجسمی، تئاتر، سینما، موسیقی و … تبدیل شود و در سال ۱۹۷۰ طراحی ساخت این مرکز توسط پمپیدو به مسابقه گذاشته شد.
داوران این مسابقه عبارت بودند از: فیلیپ جانسون، اسکار نیمایر، جان تروی. در این مسابقه ۶۸۱ نفر شرکت کردند. طرحهای متنوعی ارائه شد و در نهایت دو معمار جوان ناشناخته به نامهای رنزو پیانو و ریچارد راجرز برنده شدند. این پیروزی در واقع جرقهای برای پیدایش معماری های تک محسوب شد.
.jpg "مرکز فرهنگی هنری ژرژ پمپیدو")
ایدههای طراحی
پیانو: «مکانی انعطافپذیر برای هر نوع عملکرد»
ایده اصلی: محل اطلاعات دستخوش دگرگونی مداوم
اهداف پروژه
۱) ایجاد حس پویایی و حرکت
۲) انعطافپذیری (سازه/فضای داخلی)
۳) وضوح و خوانایی اجزای ساختمان (سازه/تأسیسات/دسترسیها)
۴) انعکاس حرکت درون ساختمان در بیرون و بالعکس
در این ساختمان جنجالی، تمام لولهکشیها و کانالهای تهویه هوا و سیمکشی برق در بیرون ساختمان و در معرض دید قرار دارد. حتی تیرها و ستونهای سازه ساختمان نیز همگی دیده میشود. منتقدان آن را به انسانی شبیه دانستهاند که دل و رودهاش بیرون از بدن قرار دارد. ۳۱ ژانویه سال ۱۹۷۷، این مرکز فرهنگی هنری که شامل موسسه پژوهشهای تطبیقی آکوستیک موسیقی و موزه ملی هنرهای مدرن و مرکز طراحی صنعتی و کتابخانهای به مساحت ۱۵ هزار متر مربع در سه طبقه و ۱۰ کیلومتر قفسهبندی کتاب و نشریات با حضور رییس جمهور وقت، والری ژیسکاردستن و رییس کتابخانه، سگن، رسما افتتاح و بازدید عموم و استفاده از سالن مطالعه از دوم فوریه محقق شد. کتابخانه در سه طبقه پائینی روی زمین قرار دارد که طبقه اول کتابخانه به کتابهای مرجع و لغتنامه اختصاص دارد. در طبقه دوم میتوان کتابهایی با موضوعات فلسفه، مذهب، علوم اجتماعی، حقوق، اقتصاد و علوم پایه پیدا کرد و طبقه سوم به موضوعات هنر، سینما، ورزش، موسیقی و اسناد صوتی، زبان و ادبیات، تاریخ و جغرافی اختصاص دارد. در این بنا از رنگهای ساده و روشن استفاده شده است.
های-تک در ایران
بعد از ۳۰ سال از مطرح شدن «های تک» در سطح بینالملل به تازگی فقط باب صحبتش در ایران باز شده است. ایران در دورهای ارتباطش را با دنیا قطع کرد. این قطع ارتباط با دنیا و گوشهنشینی برای ما بسیار گران تمام شد و باعث شد که شکاف ما با دنیا بشدت بیشتر از پیش شود و البته که این شکاف در معماری هم رخ نموده است. در معماری معاصر نیز عوارض بغرنج آن را میتوان مشاهده کرد. مهدی علیزاده و رضا علیآبادی در این زمینه تجربیات در خور توجهی داشتهاند. یکی از ستارگان «های تک ایرانی» مهندس فرهاد احمدی است. ایشان در ابتدای کارشان گرایش به معماری سنتی داشتهاند. «فرهنگسرای دزفول» گواه این مدعا است. ایشان با تغییراتی رو به شیوه مدرن آوردند.
