آینده پلاسکو در میان سه طرز تفکر (واکاوی میزگرد فراخوان ایده برای پلاسکو)

آغاز بحث: جایگزین پلاسکو، چرا و چگونه؟

سعید برآبادی: شما این میزگرد را در تاریخ ٢٧ مهرماه می‌خوانید اما در حدود هفت روز از تهیه آن گذشته است. در این مدت اتفاقات زیادی حول محور «فراخوان ایده برای جایگزینی مجموعه پلاسکو» افتاده؛ بحث‌های زیادی در گرفته، حرف‌های زیادی زده شده و احتمالا خیلی‌ها را از جمله کسبه پلاسکو دلخور کرده است. این میزگرد قرار بود به واکاوی این فراخوان بپردازد اما در عمل به بررسی موضوع پلاسکو و یافتن جایگزینی برای آن معطوف شده و لابد حالا که مهلت شرکت در این فراخوان عمومی پایان یافته، کنجکاوی‌های بیشتری برای خواندن آن وجود دارد. در این میزگرد، ایرج کلانتری و فرخ زنوزی از مهندسین مشاور باوند، به‌عنوان مدیر برگزاری مسابقه، ترانه یلدا، معمار و شهرساز، محمدرضا حائری، معمار، شهرساز و سردبیر نشریه اندیشه ایران‌شهر، محمدعلی سعادتی، قائم‌مقام شهردار منطقه ١٢ تهران، نوا توکلی‌مهر، معمار منظر و سردبیر نشریه شهر و منظر و مهرداد زواره‌محمدی، معمار و نماینده کمیته مسابقات معماری حضور دارند و به علت طولانی‌شدن گفت‌وگو، تا حد امکان نقش برگزارکننده کم‌رنگ شده است. آنچه پیشِ‌روست، قطعا در روزهای آینده می‌تواند بحث‌های تازه‌ای را درباره آینده پلاسکو رقم بزند گواینکه شاید هم نوشدارویی پس از پایان مهلت فراخوانی باشد که این میزگرد سعی در تمدید آن داشت اما به نتیجه نرسید؛ همچنان که پایان این میزگرد باز مانده است:

بعد از فروخفتن ظاهری گردوخاک فروریختن ساختمان پلاسکو، وارد فاز تازه‌ای شده‌ایم و موضوع جایگزینی پلاسکو مطرح است. نظرهای مختلفی درباره این جایگزین وجود دارد؛ بعضی‌ها معتقدند باید صرفا مشابه پلاسکوی قبلی ساخته شود، بعضی معتقدند باید فضای یادمانی جایگزین شود و احتمالا نظرات دیگری هم با احتساب مواضع اقتصادی، صنفی و روشنفکری مطرح و در این میان مطالبات مردم عادی و البته کسبه پلاسکو هم مطرح است. شروع این میزگرد را بر اساس همین پرسش آغاز می‌کنیم که به‌نظر یکان‌یکان شما جایگزین پلاسکو، چرا و چگونه است یا خواهد بود؟

دیدگاه ایرج کلانتری: بحران پیچیده و ضرورت انسجام حرفه‌ای

کلانتری: تجربه تلخ پلاسکو نشان داد که عمق این بحران بسیار پیچیده است و محدود به عدم‌کفایت یک گروه یا یکی، دو نفر نیست. بخش‌های مختلف اداره جامعه شهری‌مان، هم‌گرایی و انسجام لازم را با هم ندارند و طبیعی است که از این اتفاقات رخ می‌دهد. طبیعتا عکس‌العمل‌های جامعه شهری را به‌خصوص مرتب با گروه معماران می‌بینیم که انعکاس مهمی است و همه شهروندان حتی خارج از ایران در حال رصد ما هستند تا ببینند قرار است چه اتفاقی در زمین پلاسکو بیفتد. به هر صورت با همه نارسایی‌ها و پیچیدگی‌ها، احساس تکلیف می‌کنیم که حضوری در این جریان داشته باشیم. طبعا وقتی بنیاد مستضعفان -بعد از مصاحبه‌ای که آقای سعیدی‌کیا داشت و پذیرفته بود مسئولیت ساختن اینجا را به عهده می‌گیرد- از باوند دعوت کردند مسابقه‌ای برگزار کند که به معنای واقعی پاسخ‌گوی موارد لازم در این زمینه باشد، اقداماتی کردیم و شروطی گذاشتیم که حیثیتمان را خرج کاری نکنیم که بعدها متهم شویم که خودمان عامل تشدید بحران هستیم. بالاخره این ریسک را کردیم که وارد این قضیه شویم و با ارتباط وسیع با جامعه حرفه‌ای بتوانیم مؤلفه ذهنی پیدا کنیم که چطور این مسابقه برگزار شود. چنین مسابقه‌ای، طبیعتا امکانات و زیرساخت‌هایی نیاز دارد که ما هم تیم مناسبی برای آن در نظر گرفته‌ایم و درباره بریف مسابقه هم از آنجایی که نمی‌دانیم قرار است چه چیزی در مکان ساخته شود، سعی کرده‌ایم با انتشار این فراخوان یا مسابقه، در بخش نخست، مؤلفه‌های ذهنی لازم را پیدا کنیم. در فراخوان مرحله اول از همه افراد جامعه این سؤال را می‌پرسیم و هرکسی به بضاعت خودش پاسخ خواهد داد. حتی اگر بتوانیم نمایشگاهی برگزار می‌کنیم که عموم مردم بیایند و نتیجه ایده شرکت‌کنندگان را ببینند. نباید فراموش کرد که دو نوع نگاه برای جایگزینی پلاسکو وجود دارد؛ یکی که معتقد است از ابتدا این ساختمان بر آن بخش بافت شهر تحمیل شده و حالا دیگر لازم نیست بسازیمش و دیگر، اینکه می‌گویند اینجا باید حتما کاری با همان عظمت انجام دهیم تا بتوانیم به درآمدی دست پیدا کنیم که خسارت‌ها از طریق آن جبران شود. با این حساب، عکس‌العمل‌هایی که در شبکه‌های اجتماعی، نسبت به موضوع پلاسکو و بعد هم جایگزینی آن پیش آمد، خیلی کمک‌کننده است؛ یقینا نارسایی‌هایی که در ظاهر می‌بینید، به اتکای همین بازخوردها امکان اصلاح پیدا می‌کنند.

یلدا: به‌نظر می‌رسد این بازخوردها را گرفته‌اید و این خوشحال‌کننده است.

کلانتری: مشکل من این است که این فرصت را از دست بدهیم، چون جامعه حرفه‌ای ما خیلی متفرق عمل می‌کند. به عبارت دیگر از فرصت مصاحبه‌ای که فراهم شده، می‌خواهم استفاده کنم و جامعه حرفه‌ای را مخاطب قرار دهم و بگویم که تکثر در جامعه ما ضروری است اما باید بپرسیم چرا جناحی شده‌ایم؟ چرا هر کداممان، اجتماعی محدود، دور خودمان درست می‌کنیم به‌عنوان طرفداران و هم‌فکران و آنها نمی‌گذارند فرصت این تعامل و دیالوگ در جامعه فراهم شود. از این نظر به نظرم این میزگرد می‌تواند فرصت خوبی باشد و به انسجام بیشتر جامعه حرفه‌ای ما بینجامد.

دیدگاه مهرداد زواره‌محمدی: فرایند فراخوان و اهمیت مقبولیت اجتماعی

به نظرتان مسابقه‌ای که درباره جایگزینی پلاسکو برگزار شده، شرایطی دارد که انسجام‌بخش در جامعه حرفه‌ای باشد؟

زواره‌محمدی: در سؤال اول‌تان درباره چرایی جایگزینی پلاسکو پرسیدید. فکر می‌کنم چرایی آن را همه‌مان می‌دانیم. اتفاقی در ٣٠ دی ٩۵ رخ داده و زمینی که در منطقه تاریخی تهران اکنون وجود دارد، یک فرصت استثنایی و تاریخی است برای اینکه اتفاقی منحصر‌به‌فرد در آن رخ بدهد. با محورها و رویکردهای متفاوتی هم مواجه هستیم که روی تک‌تک آنها باید مطالعه درستی انجام و فرایند درستی در نظر گرفته شود تا ببینیم چگونه می‌توانیم چرایی آن را محقق کنیم. احساس می‌کنم اگر اتفاق ٣٠ دی ٩۵ شکل نمی‌گرفت و مالک این ساختمان می‌گفت می‌خواهم اینجا را تخریب و کالبد جدیدی ایجاد کنم، شاید شرایط برای ما این‌قدر پیچیده و بحران‌زا نبود. به دلیل جان‌فشانی‌هایی که در این اتفاق رخ داد و شهدای آتش‌نشانی و ابعاد مالی و جانی خسارت‌های واردشده به کسبه، مردم و جامعه، حس تعلق خاطر عجیبی بین تک‌تک آحاد جامعه نسبت به پلاسکو پیش آمده و امروز هم شاهد آن هستیم. از فروردین‌ماه که در باوند سعی کردم به پیش‌کسوتانم در این پروژه کمک کنم، با هر کسی که در حوزه معماری و شهرسازی حرف می‌زنیم یا تک‌تک آحاد جامعه و حتی یک کاسب خیابان جمهوری، می‌بینم که این حس تعلق و احساس دین به این پروژه وجود دارد و اینجاست که تأکید می‌کنم برای چگونگی این پروژه باید بپذیریم مقبولیت اجتماعی این ایده، بسیاربسیار مهم‌تر از مقبولیت فنی آن است. معماران یاد گرفته‌اند که برای هر پروژه، امکان‌سنجی داشته باشند، پیوست‌های ترافیکی، شهرسازی، اجتماعی، اقتصادی، حقوقی و… در نظر بگیرند و بسته به مقیاس و سطح و برنامه پروژه یک‌سری مطالعه انجام شود. اما این پروژه به دلیل آن اتفاق تلخ، کاملا متفاوت شده و طبعا فرایند جایگزینی آن هم باید از سوی گروهی انجام شود که عامدانه می‌خواهم بگویم- ابزاری هستند برای هم‌گرایی جامعه و رسیدن به همان هدف. بر این اساس این گروه، اتفاقا خیلی هم بوروکراتیک عمل و سعی کرده حرف‌های قشرهای مختلف جامعه را بشنود. گروه‌های مختلفی را دعوت کرده، از افراد مختلف در تخصص‌های مختلف معماری و شهرسازی و بین‌رشته‌ای دعوت کرده که حرف‌هایشان زده شود و این هم‌گرایی تبدیل به برنامه‌ای شود که بار مقبولیت اجتماعی‌اش به‌شدت فراگیرتر باشد و تک‌تک مردم حس کنند حادثه پلاسکو در آینده پروژه به نوعی سهیم بوده تا در شکل و شمایل -هرچه می‌خواهد باشد مشارکت کنند و این فراخوان یک‌جور نزدیک‌شدن به آن فرایند است.

درباره فراخوان بیشتر توضیح دهید.

زواره‌محمدی: ما دو روش حرفه‌ای داریم برای اینکه به پروژه به معنای کالبد و چیزی که قرار است در آینده آنجا محقق شود، نزدیک شویم. روش‌هایی که در سراسر دنیا وجود دارد «مناقصه» و «مسابقه» است و در تمام دیسیپلین‌های فنی مهندسی دنیا و ایران، این تصریح وجود دارد که در مورد ساختمان‌های شاخص، بهترین فرایند، «مسابقه» است و البته دموکراتیک‌ترین و عادلانه‌ترین روش. با این همه، یادمان نرفته است که همه ما در سطحی، از فرایند مسابقه آسیب خورده‌ایم. البته هنوز هم اگر هر مسابقه‌ای طبق معیار و قوانین برگزار شود، باز بهترین راه‌حل است. بر این اساس ما درباره پلاسکو، مسابقه را در دو سطح دیده‌ایم. اشتباهی که خیلی از دوستان بعد از رونمایی فراخوان پلاسکو داشتند این است که حس کردند این یک مسابقه دومرحله‌ای است و این مرحله اول آن است اما این‌طور نیست. ما در حال آماده بریف هستیم.

بعد از این دومرحله‌ای می‌شود؟

زواره‌محمدی: خیر، مسابقه دومرحله‌ای یعنی یک‌سری افراد را وارد کنیم در مرحله اول و بعد همان آدم‌ها، طرح‌های خود را کامل کنند و به مرحله بعد بروند. یا مسابقه به صورت عمومی برگزار شود و منتخبان را به مرحله دوم ببریم. در فراخوان پلاسکو، هیچ الزامی وجود ندارد کسانی که در این مرحله هستند به مرحله دوم هم بروند و ممکن است گروه‌های دیگری بیایند. شورای عالی معماری و شهرسازی مصوبه‌ای ارائه کرده که حتما باید طرح معماری از طریق مسابقه آزاد و عمومی انجام شود. مخاطبان را به این کلمات دقت می‌دهم چون گفتارم منطبق بر قوانین است. حتی دبیرخانه از شورای عالی استعلام گرفت و آنها در نامه‌ای اعلام کردند منظور این است که باید عمومی باشد. به این دلیل می‌گویم دومرحله‌ای نیست چون لزوما آدم‌هایی که در این