پروژه دارالقرآن خانم “فرشید موسوی” طرح شکست خورده شهرداری تهران

پروژه دارالقرآن: طرح شکست خورده شهرداری تهران و هزینه‌های نجومی

پروژه دارالقرآن با واگذاری به خانم “فرشید موسوی” با مبلغی خارج از تصور 3.5 میلیارد تومان، در حالی آغاز شد که هزینه طراحی فاز یک و دو آن توسط مشاور داخلی حداکثر 300 میلیون تومان برآورد می‌شد. این موضوع سوالات جدی را درباره شفافیت و کارایی هزینه‌کرد شهرداری تهران مطرح می‌کند.

شهرداری تهران با وجود درآمدهای کلان، همچنان شهروندان را به پرداخت‌های بیشتر برای فضاهای عمومی و فرهنگی تشویق می‌کند. طرح تفصیلی جدید با افزایش تراکم‌ها، مجوز ساخت در صد در صد زمین، تغییر کاربری‌ها بدون در نظر گرفتن طرح تفصیلی، تخریب باغ‌ها، اعطای تراکم بیش از ظرفیت شهر و اخذ عوارض ساختمانی و نوسازی، ثروت قابل توجهی را نصیب شهرداری کرده است. اما پرسش اساسی این است که در مقابل این بودجه‌های هنگفت، چه خدماتی به مردم ارائه می‌شود؟

انتقاد از رویکرد شهرداری در پروژه‌های فرهنگی و عمرانی

تپه‌های عباس‌آباد؛ نمونه‌ای از پروژه‌های پرهزینه و بحث‌برانگیز

تپه‌های عباس‌آباد به عنوان یکی از نمونه‌های پروژه‌های فرهنگی-مذهبی مورد توجه قرار گرفته است. تغییرات مداوم در ضوابط ساخت و ساز و عدم شفافیت مسئولین، مانع از موضع‌گیری کارشناسان و اعضای شورای شهر شده است. شهرداری با وجود ساخت ابنیه فرهنگی-تفریحی، اغلب بدون نظرخواهی از مردم و کارشناسان، طرح‌هایی را اجرا می‌کند که با هزینه‌های کلان، حقوق شهروندان برای جبران کمبود فضاهای سبز و فرهنگی را نادیده می‌گیرد.

در بسیاری از کشورها، پروژه‌های عمومی حتی به رای مردم گذاشته می‌شوند، اما در تهران، شهرداری بدون توجه به زیبایی‌شناسی و ادراک محیطی شهروندان، طرح‌هایی را با هزینه بیت‌المال اجرا می‌کند. این رویکرد، شائبه “یادگار سازی” برای مسئولین را به ذهن متبادر می‌سازد.

اینکه شهرداری بدون در نظر گرفتن فرهنگ ایرانی و معتقدات اسلامی، بناهایی را به سلیقه خود می‌سازد و طرح‌ها را از صاحبان واقعی آن، یعنی مردم، پنهان می‌کند، جای سوال دارد. این عدم شفافیت، منتقدان را در برابر کار انجام شده قرار می‌دهد و اعتراض را بی‌حاصل می‌سازد.

شرکت “توسعه فضاهای فرهنگی” وابسته به شهرداری تهران، مسئولیت طراحی این پروژه‌ها را بر عهده دارد. اما به نظر می‌رسد این شرکت، فرم پروژه را متعلق به خود و عملکرد داخلی آن را متعلق به مردم می‌داند. تحویل طرح‌های بی‌هویت و تقلیدی با نام مسجد، سینما یا موزه، نشان‌دهنده عدم درک عمیق از عملکرد و هویت این فضاهاست.

نقد طرح دارالقرآن: بی‌توجهی به هویت اسلامی و معماری ایرانی

طرح دارالقرآن به عنوان یک پروژه مذهبی-فرهنگی، مورد انتقاد جدی قرار گرفته است. این پروژه به جای پروژه شهربازی تهران، به دفتر خانم فرشید موسوی واگذار شد و با هزینه‌ای بالغ بر 3.5 میلیارد تومان، در حالی که هزینه طراحی داخلی آن حداکثر 300 میلیون تومان بود، اجرا شد.

طرح ارائه شده توسط مشاور، صرفاً حجمی بی‌هویت از تکرار مدولی پیش‌فرض است که بدون بازدید دقیق از محل و مطالعه وضعیت موجود، ارائه شده است. ادعای الهام از “کاربندی ایرانی” در این طرح، با ستون‌های لاغر فلزی و بی‌تناسب، فضایی دهشتناک ایجاد کرده است. این رویکرد، معماری ایرانی-اسلامی را به سخره می‌گیرد.

طراح، بدون مطالعه عمیق موضوع و اهداف پروژه، طرحی ارائه کرده که ارجاع به معماری اقلیم‌های مختلف، بدون استفاده معنایی و کاربردی صحیح، بیشتر شبیه به تمسخر معماری ایرانی-اسلامی است. ایده راه رفتن بر سقف با الهام از ماسوله، در سایت کوهستانی توجیهی ندارد و با شیب‌دار نبودن سقف و وجود پله‌های فراوان، هدف پروژه را زیر سوال می‌برد.

مهم نیست خانم فرشید موسوی چقدر سرشناس باشد؛ طرح این موزه فریاد می‌زند که طراح از موضوع قرآن و موزه بی‌اطلاع بوده است. فضاهای نمایش نسخ خطی باید تاریک و با نور کنترل شده باشد، اما در این طرح، سالن‌های پهناور و مرتفع در برابر نور آفتاب قرار گرفته‌اند و کنترل سرمایش، گرمایش و آسیب نور روز زیر سوال است. ویترین‌ها نزدیک پنجره قرار گرفته‌اند و مقیاس‌های انسانی در فضا سرگردان به نظر می‌رسند.

اگر طراح به جای تظاهر به ایرانی و اسلامی بودن طرح، بنایی درخور موزه در حد تجربیات جهانی ارائه می‌داد و حداقل برای طراحی مسجد به الگوهای رایج رجوع می‌کرد، طرح از نظر فرهنگی و رویکردهای اسلامی مقبول‌تر بود. اما در این طرح، تمام بخش‌های موزه زیر یک سقف گرد آمده و با تیغه‌هایی بی‌ارتباط با سازه تفکیک شده‌اند، بدون توجه به عملکرد، هویت و موضوعیت خاص آن‌ها.

مسجد در این طرح، سالنی بی‌شکل و بدون نمادهای همیشگی مانند گنبد و مناره است. طراحی داخلی و تفکیک بخش زنانه و مردانه نیز برای طراح مهم نبوده است. خدشه‌دار شدن هویت مسجد در طرحی با موضوعیت اسلام، زنگ خطری برای اماکن مذهبی کشور است.

این پروژه با اعتراض شورای شهر و سازمان نظام مهندسی ساختمان متوقف شد، اما مبلغ 600 میلیون تومان به دست‌اندرکاران آن پرداخت شد و همچنان ردیف بودجه سالانه به آن اختصاص می‌یابد. اگر کارشناسان جلوی این سوء مدیریت‌ها را نگیرند، شاهد پروژه‌هایی خواهیم بود که فضای سبز را اشغال کرده، فرهنگ را لگدمال می‌کنند و بیت‌المال را هدر می‌دهند.

طرح جامع فضاهای فرهنگی: تکرار اشتباهات گذشته؟

در حال حاضر، طرح پرهزینه‌ای به عنوان طرح جامع فضاهای فرهنگی توسط مشاورانی تهیه شده که نحوه گزینش آن‌ها مورد اعتراض جامعه مهندسین مشاور است. این طرح به جای تمرکز بر نیازهای فرهنگی و واقعیات اجتماعی، به آمارگیری، مطالعات تکراری کتابخانه‌ای، منافع اقتصادی و واحدهای نفر-صندلی توجه دارد.

اگر این طرح نیز به جای توجه به فرهنگ، اعتقادات مذهبی و نهاد انسانی، به ایجاد قوطی‌های بی‌شکل مانند طرح‌های موجود در تپه‌های عباس‌آباد منجر شود، تیر خلاصی بر فرهنگ و باورهای تهرانیان و ایرانیان خواهد بود. این روند از سوی شهرداری‌های شهرهای دیگر نیز در حال الگوبرداری است.