ژئوپلتیک آسبادها
پیدایش و گسترش آسبادها با رقابتهای سیاسی و استراتژیهای نظامی-دفاعی نیز پیوند دارد. موضوع انرژی و رقابتهای منطقهای و جهانی بر سر کنترل آن به اندازه تاریخ قدمت دارد. ویلهلم ایتولد، فیلسوف و دانشمند آلمانی، در سال ۱۹۰۷ تاریخ تمدن را تاریخ بشر در پیشرفت نسبت به کنترل صنایع انرژی میداند. حتی برخی مورخان درجه مدنیت هر تمدنی را در ارتباط مستقیم با توانایی بهکارگرفتن انرژی آن برای مصارف انسانی و اجتماعیاش میدانند. پس یکی از زمینههای مهم رقابت میان تمدنی از روزگار کهن تا امروز، دستیابی به منابع کلیدی انرژی است. در حدود قرن ۱۳ میلادی در بسیاری از قلعههای حکومتی شهرهای مهم اروپا، آسبادها از ساختمانهای مهم دفاعی محسوب میشدند که میتوانستند مقاومت شهرها را در برابر محاصره احتمالی تضمین کنند. سادگی و امکان جابهجایی و ساخت آسبادها در هر منطقه که وزش باد داشته باشد، ویژگی مهمی بود که آن را به یک سازوکار قابل استفاده در پشتیبانی جنگجویان تبدیل میکرد.
فرم از عملکرد پیروی میکند
در میان گونههای مختلف آسباد ایرانی، آخرین و کاملترین نمونه را نیز باید در سیستان جست. شش آسباد باقیمانده از گزند تخریب طبیعی و توسعه شهری در منطقه حوضدار از کاملترین و پیچیدهترین کالبدهای معماری برخوردار هستند. در حقیقت اوج کاردانی فنی سازندگان این گونه از آسبادها را میتوان در کنکاش سازندگان درباره رفتار باد نسبت به معماری این بناها دید. گرچه دست آنهایی که این گونه پیچیده را پدید آوردند به یقین از هرگونه تحلیل آئرودینامیک کوتاه بوده، اما پژوهشهای امروز ما که به کمک نرمافزارهای تحلیل سیالات و آزمونهای تونل باد ممکن شده، بر کارایی کالبدی سازوکاری که در میانه قرن هجدهم میلادی پدید آمده گواهی میدهد. تیغه افزوده شده در جداره رو به باد و دیوارههای تکاملیافته جبهه شمالی این گونه آسبادها چنان طراحی شدهاند که میتوانند کاهش نسبتاً قابل توجه سرعت و انرژی باد ۱۲۰ روزه در دشت سیستان نسبت به سرزمینهای مرکزی خراسان را جبران کنند. در معماری ایران و حتی دنیای باستان شاید نتوان نمونهای دیگر پیدا کرد که معماری تا این اندازه با عملکرد خود تطبیق یافته و در افزایش کارآیی عملکرد خود نیز نقشی محوری و موفق داشته باشد.
.jpg)
.jpg)
گردآورنده: پروانه شاه سوار
منبع: مجله معمار
