خانه شریفیها یکی از شاخصترین پروژههای معماری مسکونی معاصر ایران است؛ ساختمانی که در آن نما دیگر یک سطح ثابت و تزئینی نیست، بلکه به بخشی فعال از سازمان فضایی خانه تبدیل میشود. سه حجم چرخان در جبهه اصلی ساختمان میتوانند با تغییر وضعیت خود، رابطه میان فضای داخلی، تراس، نور طبیعی و منظر شهری را دگرگون کنند.
این پروژه توسط دفتر معماری Nextoffice به سرپرستی علیرضا تغابنی در محله دروس تهران طراحی شده است. ایده اصلی آن بر دو مفهوم «انعطافپذیری» و «عدمقطعیت» استوار است؛ به این معنا که فرم ساختمان، کیفیت فضاها و نحوه ارتباط خانه با محیط، یک وضعیت قطعی و همیشگی ندارد و متناسب با فصل، نور، عملکرد و نیاز ساکنان تغییر میکند.
ایده اصلی طراحی خانه شریفیها
مشخصه اصلی پروژه، تبدیل خانه از یک حجم ایستا به یک ساختار متغیر و کینتیک است. با چرخش جعبههای متحرک، ساختمان میتواند از حالتی بسته و درونگرا به حالتی باز و برونگرا تغییر کند.
در وضعیت بسته، جعبهها در امتداد نمای اصلی قرار میگیرند و ساختمان به حجمی یکپارچه، کنترلشده و نسبتاً کمبازشو تبدیل میشود. در وضعیت باز، این جعبهها با چرخشی حدود ۹۰ درجه از پوسته بیرون میآیند و تراسهایی عمیق، دیدهای جانبی و سطوح بیشتری برای ورود نور و هوا ایجاد میکنند.
بنابراین حرکت در این پروژه صرفاً یک نمایش فرمال یا مکانیکی نیست؛ بلکه مستقیماً بر تجربه سکونت، میزان گشودگی فضا و نحوه استفاده از اتاقها اثر میگذارد. نما در خانه شریفیها نقش یک پوسته متحرک و قابل تنظیم را دارد که میان فضای خصوصی خانه و فضای عمومی شهر واسطه میشود.
تبدیل نمای دوبعدی به یک حجم سهبعدی
زمین پروژه مانند بسیاری از قطعات شهری تهران، عمق زیادی داشت اما عرض جبهه و امکان نورگیری مستقیم آن محدود بود. در چنین زمینی، طراحی یک نمای تخت نمیتوانست ظرفیت فضایی قابلتوجهی ایجاد کند.
معماران با خارج کردن بخشی از اتاقها از امتداد پوسته، نما را از یک سطح دوبعدی به ترکیبی سهبعدی از حجم، فضای خالی، سایه و تراس تبدیل کردند. در نتیجه، با هر بار چرخش جعبهها، ترکیب حجمی بنا، میزان عمق نما و نسبت پر و خالی آن تغییر میکند.
این راهکار، نمای ساختمان را به ادامه سازمان فضایی پلان تبدیل کرده است. در واقع، آنچه در نمای بیرونی دیده میشود، نتیجه مستقیم تغییر در نحوه سکونت و استفاده از فضاهای داخلی است، نه یک ترکیب الحاقی که پس از طراحی پلان به ساختمان افزوده شده باشد.
بازخوانی مفهوم زمستاننشین و تابستاننشین
یکی از مهمترین مفاهیم معماری خانه شریفیها، بازخوانی الگوی فصلی سکونت در خانههای سنتی ایران است. در معماری تاریخی ایران، بخشهایی مانند زمستاننشین و تابستاننشین امکان استفاده متفاوت از خانه را متناسب با شرایط اقلیمی فراهم میکردند.
در خانه شریفیها، این منطق بهصورت معاصر و مکانیکی بازتفسیر شده است. در فصل گرم، جعبهها به سمت بیرون میچرخند و ساختمان به حجمی شفافتر، متخلخلتر و دارای تراسهای بزرگ تبدیل میشود. این وضعیت امکان بهرهگیری بیشتر از نور، تهویه طبیعی، فضای نیمهباز و چشمانداز را فراهم میکند.
در زمستان، جعبهها بسته میشوند و پوسته اصلی ساختمان حالتی فشردهتر پیدا میکند. تراسها حذف شده و سطح تماس مستقیم فضای داخلی با محیط بیرون کاهش مییابد. در نتیجه، خانه از یک تیپولوژی باز و برونگرا به ساختاری بستهتر و درونگرا تغییر حالت میدهد.
البته عملکرد اقلیمی پروژه تنها به حرکت جعبهها محدود نمیشود و ارزیابی دقیق میزان کاهش مصرف انرژی آن به دادههای فنی بهرهبرداری نیاز دارد. با این حال، ایده پروژه از نظر معماری، تلاشی روشن برای پیوند دادن تغییرات فصلی با فرم و سازمان فضایی ساختمان است.
سازماندهی فضایی و تفکیک عملکردها
خانه شریفیها در هفت طبقه سازماندهی شده است. دو طبقه زیرزمین به فضاهای ورزشی، تندرستی، استخر و فعالیتهای جمعی خانواده اختصاص دارند. طبقه همکف شامل پارکینگ و فضای سرایداری است. طبقات اول و دوم عملکردهای عمومی خانه را در خود جای میدهند و طبقات سوم و چهارم به عرصه خصوصی و اتاقهای خواب اختصاص یافتهاند.
این تفکیک عمودی، سلسلهمراتب فضایی مشخصی ایجاد کرده است:
- فضاهای خدماتی و حرکتی در تراز همکف؛
- فعالیتهای ورزشی و تفریحی در طبقات زیرزمین؛
- فضاهای عمومی و خانوادگی در طبقات میانی؛
- فضاهای خصوصی و خواب در طبقات بالاتر.
با این حال، سازمان فضایی پروژه فقط بر پایه تفکیک طبقات شکل نگرفته است. پلان و مقطع ساختمان از چهار بخش اصلی تشکیل شدهاند: حجم ثابت، فضای تهی مرکزی، حجم ثابت دوم و حجم متحرک.
فضای تهی یا وید مرکزی، دو بخش ثابت ساختمان را از یکدیگر جدا میکند و در عین حال به کمک پلهای معلق، میان آنها ارتباط برقرار میسازد. این وید علاوه بر ایجاد گشودگی در مقطع، یکی از منابع اصلی نورگیری فضاها در زمان بسته بودن جعبههای چرخان است.
وید مرکزی و پلهای معلق
در یک قطعه عمیق شهری، تأمین نور برای قسمتهای میانی پلان یکی از مسائل اصلی طراحی است. در خانه شریفیها، وید مرکزی با شکستن عمق یکپارچه ساختمان، امکان نفوذ نور به بخشهای داخلی را فراهم میکند.
پلهای معلقی که از میان این فضای خالی عبور میکنند، صرفاً مسیر ارتباطی نیستند. حرکت روی این پلها، دیدهای عمودی و مورب میان طبقات ایجاد کرده و تجربه فضایی خانه را از توالی اتاقهای بسته فراتر میبرد.
این سازماندهی موجب شده است فضای داخلی، بهرغم ابعاد بزرگ ساختمان، از نظر بصری پیوسته باقی بماند. ارتباط میان حجمهای ثابت و متحرک نیز در اطراف همین فضای تهی شکل میگیرد؛ فضایی که میتوان آن را هسته ادراکی و مقطعی پروژه دانست.
اتاقهای چرخان و سناریوهای متنوع سکونت
سه جعبه متحرک فقط عناصر تشکیلدهنده نما نیستند؛ هرکدام یک فضای قابل استفاده با عملکرد مشخص هستند. این فضاها شامل اتاق مهمان، فضای صبحانهخوری و اتاق کار میشوند و براساس شرایط مختلف میتوانند وضعیت باز یا بسته داشته باشند.
برای نمونه، اتاق مهمان در طبقه دوم هنگام حضور مهمان میتواند به سمت بیرون بچرخد و استقلال، نور و دید بیشتری پیدا کند. در زمان نبود مهمان، همان فضا میتواند در امتداد حجم اصلی قرار گیرد و رابطه متفاوتی با بخشهای داخلی خانه برقرار کند.
فضای کار و صبحانهخوری نیز میتوانند براساس زمان استفاده، میزان نور مطلوب، نیاز به تراس یا درجه محرمیت تغییر وضعیت دهند. بخشی از این سناریوهای عملکردی و نوری در سیستم مدیریت هوشمند ساختمان یا BMS پیشبینی شده است.
در نتیجه، انعطافپذیری پروژه تنها به امکان جابهجایی یک عنصر محدود نمیشود؛ بلکه به ساکنان اجازه میدهد رابطه میان عملکرد، نور، منظر، فضای باز و محرمیت را بازتنظیم کنند.
قابگیری درختان موجود در سایت
در مراحل اولیه طراحی، موقعیت سه درخت کاج موجود در اطراف پروژه در تعیین جهت باز شدن جعبههای متحرک مورد توجه قرار گرفت. اتاقها در حالت باز به شکلی قرار میگیرند که این درختان در قاب پنجرهها و بازشوها دیده شوند.
به این ترتیب، حرکت جعبهها علاوه بر تغییر فرم ساختمان، منظرهای گزینششده برای فضای داخلی ایجاد میکند. طبیعت موجود در سایت به یک عنصر تصادفی در پسزمینه تبدیل نشده، بلکه در طراحی دید و قاببندی فضاها مشارکت دارد.
نورگیری طبقات زیرزمین
طراحان ساختمان را حدود سه متر از محدوده مجاز ساخت عقب بردند. این عقبنشینی امکان ایجاد یک آبنمای شیشهای و انتقال نور طبیعی به طبقات زیرزمین را فراهم کرد.
فضاهای ورزشی و تندرستی در مقطع میان آبنما و استخر زیرزمین قرار گرفتهاند. عبور نور از آب و شیشه، همراه با بازتاب آن در سطوح و عناصر آینهای، کیفیتی متغیر و درخشان در فضای زیرزمین ایجاد میکند.
این راهکار موجب شده است طبقات زیرزمین فقط فضاهایی بسته و وابسته به نور مصنوعی نباشند. نور، آب و انعکاس به عناصر اصلی شکلدهنده تجربه فضایی این بخش تبدیل شدهاند.
مکانیزم چرخش اتاقها
اگرچه نتیجه نهایی پروژه از نظر بصری پیچیده به نظر میرسد، اصل مکانیزم چرخش براساس فناوریهایی شکل گرفته است که پیشتر در صحنههای گردان تئاتر، سکوهای نمایش خودرو، صنایع فولاد و کشتیسازی استفاده میشدند.
سیستم چرخش جعبهها توسط شرکت آلمانی Bumat طراحی و ساخته شد. انتخاب ساخت در آلمان با زمینه کاری کارفرما نیز ارتباط داشت؛ کارفرما در حوزه واردات ماشینآلات صنعتی و تجهیزات CNC فعالیت میکرد و بخشی از نیروهای فنی خود را در فرایند ساخت و نصب سیستم مشارکت داد تا امکان نگهداری و تعمیرات آینده فراهم شود.
بنابراین فناوری پروژه نه یک اختراع کاملاً جدید، بلکه انتقال و انطباق یک سیستم صنعتی با مقیاس و الزامات معماری مسکونی است.
جزئیات اجرایی، نردهها و هوابندی
یکی از دشوارترین بخشهای طراحی، حل جزئیات اتصال میان جعبههای متحرک و حجم ثابت ساختمان بود. این اتصال باید در وضعیت بسته، مانع نفوذ آب و هوا میشد و در حالت باز نیز امکان استفاده ایمن از تراس را فراهم میکرد.
برای حل مسئله ایمنی، نردههایی تاشو طراحی شدند که متناسب با وضعیت جعبه باز یا جمع میشوند. همچنین لبه جعبهها، محل اتصال پوسته و جزئیات اطراف پنجرهها بازطراحی شد تا هوابندی و آببندی مجموعه در وضعیت بسته تأمین شود.
اهمیت این جزئیات در آن است که موفقیت معماری متحرک فقط به امکان حرکت وابسته نیست. سیستم باید در هر دو حالت ثابت و چرخیده، از نظر ایمنی، دسترسی، عملکرد حرارتی و مقاومت در برابر عوامل جوی قابل استفاده باقی بماند.
طراحی سازه و تحلیل حالات مختلف بارگذاری
به دلیل وجود بخشهای متحرک و بینظمی هندسی ساختمان، سازه خانه شریفیها با یک سیستم متعارف و یکنواخت قابل حل نبود. مدل سازهای پروژه در نرمافزار SAP2000 تحلیل شد و رفتار آن تحت بارگذاریهای استاتیکی و دینامیکی مورد بررسی قرار گرفت.
جعبههای چرخان دارای سازه مستقل هستند و بارهای اصلی آنها به تیرهای نشیمن منتقل میشود. از آنجا که موقعیت این حجمها در حالت باز و بسته تغییر میکند، اعضای باربر در سناریوهای مختلف بارگذاری کنترل شدند و طراحی نهایی براساس بحرانیترین حالت انجام گرفت.
علاوه بر مقاومت سازهای، ارتعاش، فرکانس طبیعی اعضا و تغییرشکل تیرهای نگهدارنده نیز اهمیت زیادی داشت. هرگونه خیز یا لرزش بیش از حد میتوانست هم عملکرد مکانیزم چرخش و هم آسایش کاربران را مختل کند. بنابراین سازه جعبهها با ملاحظاتی فراتر از یک کنسول ثابت طراحی شده است.
متریال و بیان معماری نما
نمای اصلی پروژه از تضاد میان پوسته روشن و یکپارچه ساختمان با جعبههایی دارای پوشش چوبی شکل گرفته است. این تضاد متریالی باعث میشود حجمهای متحرک بهوضوح از بدنه ثابت ساختمان قابل تشخیص باشند.
چوب، مقیاس انسانیتر و کیفیتی گرمتر به اتاقهای گردان میدهد؛ در مقابل، حجم سفیدرنگ پسزمینهای خنثی و یکپارچه برای نمایش حرکت جعبهها ایجاد میکند. سایههای عمیقی که در حالت باز میان جعبهها و بدنه شکل میگیرند، خوانایی سهبعدی نما را افزایش میدهند.
سادگی نسبی پالت متریال نیز تصمیم درستی است؛ زیرا اگر نما با مصالح و جزئیات متعدد پوشانده میشد، مفهوم اصلی پروژه یعنی حرکت، چرخش و تغییر نسبت پر و خالی تضعیف میشد.
معماری درونگرا یا برونگرا؟
خانه شریفیها را نمیتوان بهطور قطعی در گروه ساختمانهای درونگرا یا برونگرا قرار داد. ارزش اصلی پروژه دقیقاً در تغییر میان این دو وضعیت است.
در حالت بسته، نما یکپارچهتر است و ارتباط مستقیم فضای داخلی با شهر محدود میشود. در این وضعیت، نورگیری از وید مرکزی و ارتباطات درونی ساختمان اهمیت بیشتری پیدا میکند.
در حالت باز، جعبهها به سمت شهر حرکت میکنند، تراس ایجاد میشود و ساختمان حضوری برونگراتر پیدا میکند. در این وضعیت، ساکنان نهتنها فضای داخلی، بلکه فرم نمای شهری ساختمان را نیز تغییر میدهند.
این تغییرپذیری، تعریفی متفاوت از محرمیت ارائه میکند. محرمیت در این پروژه یک مرز ثابت نیست، بلکه پارامتری قابل تنظیم است که با عملکرد، فصل و خواست ساکن تغییر میکند.
جایگاه خانه شریفیها در معماری معاصر ایران
خانه شریفیها در دورهای ساخته شد که بخش بزرگی از معماری مسکونی تهران تحت تأثیر محدودیت زمین، ضوابط ساختوساز، ارزش اقتصادی سطح زیربنا و تکرار الگوهای رایج نما قرار داشت.
پروژه بدون نادیده گرفتن این محدودیتها، پرسشی متفاوت مطرح کرد: آیا نمای یک ساختمان مسکونی میتواند بخشی از فضای قابل سکونت باشد و بهجای یک سطح ثابت، براساس شرایط مختلف تغییر کند؟
پاسخ پروژه، تبدیل پوسته به یک سیستم فضایی متحرک بود. همین موضوع باعث شد خانه شریفیها در رسانههای معماری بینالمللی دیده شود و به نمونهای شناختهشده از معماری کینتیک و مسکن انعطافپذیر تبدیل شود.
اهمیت پروژه فقط در جذابیت جعبههای چرخان نیست. پیوند میان کانسپت، پلان، مقطع، سازه، جزئیات اجرایی و سناریوی سکونت است که آن را از یک ایده نمایشی یا نمای متحرک صرف متمایز میکند.
نقد معماری خانه شریفیها
خانه شریفیها پروژهای خلاقانه و از نظر فنی قابل توجه است، اما نباید آن را بدون نقد بررسی کرد. سیستمهای متحرک به نگهداری منظم، کنترل دقیق آببندی، تجهیزات مکانیکی سالم و نیروی فنی متخصص وابسته هستند. هرگونه نقص در این بخشها میتواند انعطافپذیری بنا را کاهش دهد و جعبههای متحرک را به حجمهایی ثابت تبدیل کند.
از طرف دیگر، تولید سازه و مکانیزم در آلمان و استفاده از سیستمهای اختصاصی، هزینه ساخت و نگهداری پروژه را افزایش داده است. بنابراین این راهکار بهسادگی قابل تعمیم به ساختمانهای مسکونی معمولی یا پروژههای اقتصادی نیست.
با وجود این محدودیتها، خانه شریفیها نشان میدهد که فناوری در معماری زمانی ارزشمند است که مستقیماً در خدمت کیفیت فضا قرار گیرد. حرکت در این پروژه نه یک جلوه تزئینی، بلکه ابزاری برای تغییر نور، تراس، دید، محرمیت و شیوه استفاده از اتاقهاست.
مشخصات خانه شریفیها
نام پروژه: خانه شریفیها
نام انگلیسی: Sharifi-ha House
نوع پروژه: خانه مسکونی
موقعیت: محله دروس، تهران، ایران
دفتر معماری: Nextoffice
معمار مسئول: علیرضا تغابنی
وضعیت: ساختهشده
تعداد طبقات: هفت طبقه
مساحت اعلامشده در وبسایت رسمی دفتر: ۱۵۳۰ مترمربع
سیستم اتاقهای گردان: شرکت Bumat
شرکت مجری: ایمن سازه فدک
وبسایت رسمی Nextoffice مساحت پروژه را ۱۵۳۰ مترمربع ثبت کرده است؛ با این حال، ArchDaily و پایگاه معماری معاصر ایران مساحت را ۱۴۰۰ مترمربع اعلام کردهاند. همچنین سال پروژه در برخی منابع ۲۰۱۳ و در ArchDaily سال ۲۰۱۴ درج شده است.
جوایز و افتخارات
خانه شریفیها در چند رویداد معماری داخلی و بینالمللی مورد توجه قرار گرفته است:
- راهیافته به فهرست نهایی بخش ساختمانهای مسکونی جشنواره جهانی معماری WAF در سال ۲۰۱۴؛
- برنده بخش مسکونی جوایز معماری خاورمیانه MEA در سال ۲۰۱۴؛
- رتبه نخست بخش ساختمانهای مسکونی جایزه معمار در سال ۱۳۹۲؛
- رتبه نخست جایزه سالانه مجله معماری و ساختمان در سال ۱۳۹۰؛
- فینالیست بخش جزئیات معماری و نما در جایزه Architizer A+Awards سال ۲۰۱۶.
تیم طراحی و اجرای پروژه
معمار و طراح اصلی: علیرضا تغابنی
تیم طراحی:
روحالله رسولی، فریده آقامحمدی، شهناز گوهربخش، مجتبی مرادی، نگار رحمانزاده، عسل کرمی، مجید جهانگیری، مسعود ساقی، حسین نقوی، فاطمه طباطبائیان و ایمان جلیلوند
طراحی جزئیات: حمید محمدی
نظارت: علیرضا تغابنی و شهناز گوهربخش
اجرا: شرکت ایمن سازه فدک
مشاور طراحی منظر: بابک صدری و امید عباسفردی
طراحی سازه: سهراب فلاحی
تأسیسات مکانیکی: هوفر اسماعیلی
تأسیسات الکتریکی: محمد ترکمانی
سیستم چرخش اتاقها: شرکت Bumat
عکاسان: پرهام تقیاف، سالار مطهری، مجید جهانگیری و پرهام رئوفی
جمعبندی
خانه شریفیها تجربهای در مرز میان معماری، سازه و مهندسی مکانیک است. در این پروژه، ساختمان نه بهعنوان شیئی ثابت، بلکه بهصورت سیستمی قابل تغییر تعریف شده که میتواند در برابر فصل، نور و الگوی استفاده واکنش نشان دهد.
سه اتاق گردان، نمای ساختمان را به فضایی قابل سکونت تبدیل کردهاند و مرز میان داخل و خارج را از یک خط ثابت به محدودهای متغیر ارتقا دادهاند. وید مرکزی، پلهای معلق، آبنمای شیشهای زیرزمین و سازه اختصاصی جعبهها نیز همگی در خدمت همین ایده قرار دارند.
خانه شریفیها بیش از آنکه صرفاً یک خانه با نمای متحرک باشد، پیشنهادی برای سکونتی سناریومحور است؛ خانهای که میتواند در زمانهای مختلف، چهره و کیفیت فضایی متفاوتی پیدا کند و تعریف ثابتی از بازبودن، بستهبودن، محرمیت و ارتباط با شهر نداشته باشد.
