۰۲۱-۲۲۹۰۱۹۰۵-۶

معماری آرل
نویسنده : تحریریه معماری آرل
تاریخ : شنبه , ۱۳۹۷/۱۰/۰۱ ۱۱:۱۱

مقایسه ی طرحواره های معماران و طبیعی دانان قرن هجدهم

تحریریه معماری آرل

واژه ی سازه امروز برای معمارها و دانشجویان معماری واژه ی آشنایی است. اما تابه حال فکر کرده اید این کلمه از کجا آمده است؟ خیلی بعید است بتوانیم این واژه را در یک متن یا شعر فارسی قدیمی پیدا کنیم. دلیلش هم ساده است. کلمه ی سازه از آن کلمه های مصوب فرهنگستان است که حالا خیلی شایع شده؛ یعنی کمتر از صد سال پیش، برای این که گرفتار کلمه ی بیگانه ی «استراکچِر» نشویم، واژه ی سازه را به جایش گذاشته اند. شاید برای همین کمبود واژه بوده که آقای پیرنیا کلمه ی نیارش را اختراع کرده بود. اما مگر قبل از این که کلمه ی سازه وجود داشته باشد، ساختمان ها نمی توانستند روی پایشان بایستند؟ اصلا چه اصراری بود این کلمه درست شود و حالا هر سال چندین کتاب و مقاله و پایان نامه حاوی این عنوان برای معمارها یا توسط آ ن ها تولید شوند. کتاب ها و مقالاتی که حالا دیگر بازار و مشتری مخصوص به خود را پیدا کرده اند.

شاید پرسیدن این سوال که اصلا وجود واژه ی سازه چه ضرورتی دارد؛ کمی ساده لوحانه به نظر برسد. چون سازه آن قدر از بقیه ی قسمت های ساختمان قابل تشخیص است که حتما باید نامی هم برای خود داشته باشد. باید بتوانیم مجموعه ی چیزهای حوصله سربر و دست و پاگیری مثل تیر و ستون و خرپا که وزن ساختمان را به دوش می کشند یک جا نام گذاری کنیم. گذشته از آن، این موجودات، محاسبات و دردسرهای زیادی همراه خود می آورند که خیلی از ما نه حوصله اش را داریم و نه از آن ها سردرمی آوریم. پس همه را یک جا می گذاریم روی دوش مهندسِ سازه و خودمان شانه خالی می کنیم. اما چطور شد که چنین ترفند هوشمندانه ای به ذهن معمارها رسید؟ مگر تا یکی دو قرن پیش معمار مسئول طراحی همه ی اجزا و حساب کتاب هایشان نبود؟ پس واژه ی سازه و تخصص آن از کجا سردرآورد؟

آقای آدرین فورتی، پروفسور تاریخ معماری دانشگاه بارتلِتِ لندن، پژوهش مفصلی درباره ی همین موضوع ترتیب داده است. او بعد از بررسی متن های فراوان به این نتیجه رسیده که واژه ی استراکچر (در معنای سازه) از قرن هجدهم وارد ادبیات معماری شد. البته معلوم است که بالاخره همیشه مهم بوده ساختمان یک جوری سرجایش بایستد و پایین نریزد؛ اصلا برای همین هم ویتروویوس گفته بود یکی از سه تا اصل مهم معماری، پایداری و ایستایی (فِرمیتاتیس) است. ولی خب هیچ وقت از مفهوم سازه (استراکچر) خبری نبوده و اگر هم از آن استفاده می شد به کل ساختمان می گفتند سازه. یعنی اصلا بخشی جداگانه در ساختمان برای تحمل بارها قابل درک نبود و واژه ای هم برایش وجود نداشت.
 

کار طبیعی دانان قرن هجدهم، مشاهده، ترسیم و دسته بندی جانداران بود
تصویر 1- کار طبیعی دانان قرن هجدهم، مشاهده، ترسیم و دسته بندی جانداران بود – چهار دسته از حشرات؛ ترسیمی از پیر لیونه در ۱۷۴۲ میلادی – منبع تصویر: کتاب Catching Nature in the Act (۲۰۱۳)

اما معمارها هم مثل هر متخصص حرفه ای، همیشه دوست داشته اند واژه هایی ویژه و مخصوص به خود دست و پا کنند؛ جوری که بقیه ی آدم ها از آ ن ها سردرنیاورند. آن ها خیلی وقت ها این واژه ها را از رشته های دیگر قرض می گیرند؛ شاید اصطلاحاتی از قبیل معماری پرش کیهانی یا دیکانستراکشن هم همین طوری مُد شده باشند. خصوصا وقتی رشته ای با پیشرفت ها و دستاوردهایش جلب توجه می کند، بستر مناسبی برای عاریت گرفتن واژه ها شکل می گیرد. قرن هجدهم، این دور دست طبیعی دانان و زیست شناس ها افتاده بود.

طبیعی دانان قرن هجدهم یکسره مشغول مشاهده، ترسیم و مقایسه ی گیاهان و جانوران بودند و مهم ترین کار آن ها دسته بندی جانداران بود. در روش اولیه ی آن ها که ابداعِ آقای لینه بود، موجودات بر اساس چهار ارزش ظاهری (تعداد، فُرم، تناسبات و موقعیت) دسته بندی می شدند. ایراد روش آن ها این بود که این چهار ویژگی هیچ کدام نمی توانست نماینده ی زنده بودن موجود باشند. طبیعی دانان اواخر قرن هجده، مثل لامارک (که احتمالا نظرش درباره ی تکامل و ارثی بودن صفات اکتسابی برایتان آشناست) و کوویه (که او را پدر علم دیرینه شناسی می دانند) می خواستند این ایراد را برطرف کنند و هرطور شده کیفیت زندگی را در حیوانات و گیاهان توضیح دهند. آن ها برای توضیح حیات روی مفهومی به نام «استراکچر» حساب باز کردند که حالا آن را با عنوان سازه (و ساختار) می شناسیم.

بگذارید از این به بعد در این متن، به جای استراکچر بگوییم سازه. پس سازه که اهمیت خیلی زیادی پیدا کرده بود باید جوری تعریف می شد که زنده بودن جانداران را نشان دهد. مفهوم سازه باید غیر از این که آن ویژگی های ظاهری (و فُرمی) را توضیح می داد روابط عملکردی و سلسله مراتب اهمیت میان بخش های مختلف موجود زنده را نیز در برمی گرفت. به قول فوکو دسته بندی جانداران باید پیدا را با ناپیدا مرتبط می کرد. این چیزی بود که مفهوم سازه قرار بود آن را برآورده کند. طولی نکشید که افرادی مثل مهندس پرونه (معمار پل کُنکورد) و ویوله لودوک (نویسنده و معماری که بناهایی مثل نوتردام پاریس را مرمت کرده) جذب این معنای سازه در علوم طبیعی شدند.

مفهوم سازه به این معماران اجازه می داد تا بدون این که گرفتار ظاهر ساختمان شوند، آن را به صورت روابط عملکردی میان اجزایش در نظر بگیرند. غیر از این با در نظر گرفتن مفهوم سازه می توانستند ادعای جذابی داشته باشند که معماری آن ها مثل یک موجود زنده، واجد حیات شده است. به علاوه سازه آن جوری که زیست شناس ها تعریفش می کردند می توانست میان ظاهر و باطن معماری ارتباط برقرار کند. شاید امروز این کاربرد واژه ی سازه برایمان ناآشنا به نظر برسد و همان تصور قبلی خود را ترجیح دهیم که در آن سازه تنها سیستم  انتقال بارهای ساختمان است. اما مفهوم امروزی سازه در اصل استعاره ای است که از زیست شناسی و علوم طبیعی قرض گرفته ایم.


مقایسه ی طرحواره های معماران و طبیعی دانان قرن هجدهم

تصویر 2- مقایسه ی طرحواره های معماران و طبیعی دانان قرن هجدهم – سمت راست: اسکلت کرگدن، ترسیم ژُرژ کوویه؛ سمت چپ: کلیساهای گوتیک، ترسیم ویوله لودوک – مقایسه: نگارنده

 

برای این که متوجه این استعاره شویم کافی است طرحواره های معماران و طبیعی دانان قرن هجده و نوزده را کنار هم بگذاریم. مثلا طرحواره های ویوله لودوک از یک کلیسای گوتیک، به طرز عجیبی شبیه طرحواره‌ّای ژُرژ کوویه از اسکلت یک کرگدن هستند. هر دوی آن ها اجزایی را نشان می دهند که با روابط عملکردی خود در قالب چیزی مثل اسکلت، از بدن یک موجود زنده یا اثر معماری حمایت می کنند و با این که ممکن است خودشان دیده نشوند، تعیین کننده ی صورت و ظاهر بیرونی هستند.

لودوک از اولین کسانی بود که به شکل گیری مفهوم سازه در معماری کمک کرد. او در خطابه های معماری خود می نویسد: «محال است بشود فُرم معماری قرن سیزده را از سازه اش جدا کرد؛ درست مثل حیوانات و گیاهان...». رفته رفته با پیشرفت مهندسی و علم مصالح، خصوصا در فرانسه، اجزایی که پیکر ساختمان را نگه می داشتند و قبلا نامرئی بودند؛ حالا بیشتر به چشم می آمدند و بدن های فولادی و چدنی خود را به نمایش می گذاشتند. آنتوان پیکون نشان داده که دلیل ماندگار شدن واژه و معنای سازه، دستاوردهای مهندسی کسانی مثل سوفلوت ، پات و مهندس پرونه بود. با پیدا شدن و دیده شدن این اجزای اسکلتی، بحث تازه ای بین معمارها شکل گرفت؛ این که این استخوان بندی ساختمان را نمایش دهیم یا بهتر است آن را درون بدن ساختمان پنهان کنیم؟

مقاله ی آسمان خراش ها ی میس ون درروهه نمونه ی یکی از این بحث ها است. او در این نوشته زیبایی آسمان خراش های درحال ساخت را تحسین می کند که اجزای سازه ای خود را شجاعانه نمایش می دهند و می گوید با برپا شدن دیوارها این روحیه به کلی نابود می شود. احساسی که احتمالا فوتوریست ها و افرادی مثل باک مینیستر فولر، فرای اوتو، کاندلا و معماران های تک هم با آن آشنا بوده اند. درک و شناخت این افراد از سازه با روندی تدریجی و طی دو قرن، در کنار پیشرفت های علوم طبیعی و مهندسی حاصل شد. اما درک ما از مفهوم سازه چگونه شکل گرفت؟

احتمالا نزدیک به صد و پنجاه سال پیش، همزمان با ورود راه آهن و عکاسی، از دیدن هیولاهایی به شکل پُل و ساختمان های غول پیکر شگفت زده می شدیم و برای رهایی از ترس خود چاره ای نداشتیم جز این که آن ها را بشناسیم. پس با مفهوم غریبه ای آشنا شدیم و اسمش را سازه گذاشتیم و تا توانستیم کتاب ها، نظریه ها، روش ها و ابزارهای مربوط به آن را گرته برداری کردیم. شاید وقتش رسیده که این مفهوم را عمیق تر بشناسیم تا بتوانیم آن را به خوبی نقد کنیم و برای آینده ارمغان تازه ای ارائه کنیم.

تحریریه معماری آرل
نویسنده: محمد نورانی، دانشجوی دکتری معماری دانشگاه تهران

آوردگاه ها و راهنماهای نویسنده

۱. Forty, Adrian; Words and Buildings: A Vocabulary of Modern Architecture, Thames & Hudson, 2000
۲. Terrall, Marry; Catching Nature in the Act: RÉAUMUR AND THE PRACTICE OF NATURAL HISTORY IN THE EIGHTEENTH CENTUR, 2013
۳. نورانی، محمد و نبی میبدی، مسعود؛ اصطلاح شناسی سازه در ادبیات معماری، کنفرانس ملی تحقیقات بنیادین در عمران، معماری و شهرسازی، تهران، خرداد ۱۳۹۷
۴. کبیرصابر، محمدباقر؛ مفهوم شناسی واژه سازه در گفتمان معماری معاصر ایران، فصلنامه تخصصی سبک شناسی نظم و نثر فارسی (بهار ادب)، بهار ۱۳۹۴

 


تعداد بازدید : ۶۷۵
نسخه چاپی :  
ارسال نظرات

نظر شما :

مطالب مشابه
20 پروژه مسکونی بتنی به همراه پلان یا مقطع

20 پروژه مسکونی بتنی به همراه پلان یا مقطع

10 موقعیت  استرس زا که هر معماری تجربه کرده !

10 موقعیت استرس زا که هر معماری تجربه کرده !

تهرانی که هرگز ندیده ایم: لویی کان و ویکتور گروئن

تهرانی که هرگز ندیده ایم: لویی کان و ویکتور گروئن

5 فیلم آموزشی از ترسیم درخت در راندو و اسکیس

5 فیلم آموزشی از ترسیم درخت در راندو و اسکیس

اثرات عصر رنسانس در ایتالیا و پیدایش اومانیسم

اثرات عصر رنسانس در ایتالیا و پیدایش اومانیسم

چگونه منزل را برای خرید و انتخاب مبلمان اندازه گیری کنید؟

چگونه منزل را برای خرید و انتخاب مبلمان اندازه گیری کنید؟

مشاوره معماری

برای داشتن فضای کارآمد و زیبا می توانید از مشاوره متخصصین آرل بهرمند شوید

02122901905
مهندسین مشاور معماری
کاردستی با وسایل دور ریختنی
 

عضویت در گروه معماران آرل

بعد از ثبت ایمیل ، حتما از طریق لینک فعال سازی ، عضویت خود را فعال کنید.


معماری و طراحی هتل
طراحی و اجرا ساختمان اداری
طراحی داخلی ساختمان اداری و دفتر کار
تماس با گروه معماران آرل
: تهران ، نیاوران، سه راه یاسر،ساختمان آوا 2،
پلاک 250، طبقه 3، واحد 34
تلفن  :  ۶-۲۲۹۰۱۹۰۵-۰۲۱ 
فکس :    ۲۲۹۰۱۹۰۷-۰۲۱
ایمیل: info@arel.ir