۰۲۱-۲۲۹۰۱۹۰۵-۶

معماری آرل
تاریخ : شنبه , ۱۳۹۳/۱۲/۰۲ ۱۴:۱۲
مسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهری
تحریریه معماری آرل
مسجد و مدرسه ی عالی سپهسالار (شهید مطهری) تقریباً در منطقه ی مركزی شهر ساخته شده و در زمان ساخت از موقعیت شهری مناسبی برخوردار بوده است. با توجه به محل كاخ گلستان ، بازار دروازه شمیران ، باغ و عمارت فخرالدوله ، كوچه ی میرزا محمود وزیر، خیابان عین الدوله، كوچه ی نظامیه و سه راه امین حضور كه تماماً در اطراف این محل قرار دارند، به این نكته می توان پی برد. 
مسجد و مدرسه ی عالی سپهسالار در استحکام و وسعت فضا و منظره ی عالی و ساخت دلگشا اولین و بزرگترین مسجد و مدرسه ی عالی پایتخت به شمار می رود که بر اساس اصول مهندسی و معماری بنا شده و از هر نظر تابع الگوهای معماری سنتی ایرانی است.مهندس و طراح آن اولین مهندس و معمار تحصیلكرده ی ایرانی به نام میرزا مهدی خان شقاقی(1299ـ1223هـ . ش؛ تهران ) ملقب به ممتحن الدوله است که پس از اتمام تحصیلات خود از فرانسه به ایران بازگشته است. مرحوم سپهسالار در نقشه کشی و طرز معماری و وضع ساختمان این بنای بزرگ ، شکل بنا و نقشه ی ابنیه ی شرقی اسلامی را در نظر داشته و به عقیده ی برخی از كارشناسان این بنا از نزدیك ترین تلفیق ها میان معماری مساجد استانبول است. در حقیقت در این بنا حسن سلیقه ی معماری دوره ی اخیر شرقی به حدی که بایست انجام گرفته است. ساخت هسته ی اصلی بنا نزدیك به پنج سال به طول انجامیده و در مدت شش سال، ساخت بنا اتمام یافته كه البته خود سپهسالار، دو سال بعد از شروع احداث بنا درگذشت و پس از مرگ وی تكمیل مجموعه توسط برادرش یحیی خان مشیرالدوله صورت گرفته است. در استحکام این بنا ، ذکر همین مطلب بس که محوطه ی بنا بدواً به عمق 17 متر حفر شده و شفته ریزی محکمی صورت گرفته است. معماری این بنا که شاید بتوان به جرأت آنرا آخرین شاهکار معماری ایرانی دانست دارای الگوی چهارایوانی است.

مسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهری

بنای مسجد و مدرسه ی عالی در مجموع دارای 8 مناره ی بلند می باشد که بلندترین آن 37 متر و کوتاه ترین آن 25 متر ارتفاع دارد. امتداد نیم استوانه ای آنها تا كف حیاط می رسد و ابتكاری منحصربه فرد را به نمایش در می آورد. تمامی مناره ها از آجر ساخته شده و پوششی با كاشی كاری بسیار زیبا دارند.

ـ طبق نقشه ی بنا، بنا شش ورودی دارد. ورودی های بخش شمالی(كه شامل سه ورودی بوده) به علت احداث كتابخانه ی مجلس، توسط مهندس سیحون در سال 1342هـ . ش مسدود و ارتباط این قسمت از بنا با عمارت(باغ) بهارستان قطع شده است. ورودی جنوبی كه هنگام ساخت بنا، در كوچه ای شش متری قرار داشته، سردری ساده دارد كه به حیاط دارالشفاء گشوده می شود كه اكنون این فضا به محلی برای پاسخگویی به سئوالات شرعی و دریافت وجوهات شرعیه تبدیل شده است. زمانی در وسط این حیاط حوضچه وجود داشته است. ورودی غربی مسجد و مدرسه ی عالی كه درب اصلی بنا محسوب می شود دارای جلوخان و سردر عظیم و درب دو لَتی آهنی با شكوه بزرگی است كه در حاشیه ی خیابان بهارستان(شهید مصطفی خمینی) واقع شده است. این فضا مسئولیت جذب و تقسیم و راهنمایی به فضای اصلی مسجد را بر عهده دارد و ورود و خروج مدرسه ی عالی نیز از همین فضا صورت می گرفته است. ورودی غربی جلوخان متناسب، دید مستقیم به داخل صحن(حیاط مركزی) ندارد و به واسطه ی دالان متحدالشكل به داخل صحن مدرسه ی عالی راه می یابد. مجموعه ی بنای مدرسه ی عالی در قسمت شرقی نیز دری به خارج دارد كه از در اصلی سمت غربی كوچكتر است و به در زنانه معروف بوده.ورودی شرقی دارای جلوخان هشتی خوش تركیب و دالانی(راهرو) طولانی است كه به گوشه ی شمال شرقی صحن مدرسه ی عالی باز می شود. طاقی هفت كاسه در هشتيِ ورودی شرقی واقع شده و كاسه ی وسط هفت كاسه ی دیگر در خود جای داده است كه از شاهكارهای میرزا جعفرخان معمار باشی است.

ـ صحن یا حیاط مركزی بنا، به شکل مربع و با چهار ایوان می باشد (ایوان شمالی، ایوان جنوبی، ایوان غربی و ایوان شرقی) که ایده آل مسجدسازی ایرانی است. طول ضلع حیاط 62×63 متر و ارتفاع ایوانها حدوداً 18 متر می باشد.صحن یا حیاط مركزی مدرسه ی عالی دارای چهار باغچه ی مشجر و چهار پیاده گرد موسع و حوض مدور بزرگی با فواره ای در مركز آن، می باشد که آب جاری قنات مهران ، اختصاصی مدرسه ی عالی و عمارت بهارستان (كه منزل خود سپهسالار بوده و بعد از مرگش و پس از مشروطیت محل مجلس شورای ملی گردید) در آن روان بوده و طراوت و صفای صحن دلگشای مدرسه ی عالی را چندین برابر می نماید. در قسمت فوق ایوان شمالی دو گلدسته و مأذنه برپا شده که در وسط آن ساعت بزرگ و منحصر به فردی كه در سال 1880 میلادی با سه ناقوس در فرانسه ساخته شده نصب گردیده است. این ساعت كه درون اتاقكی به ارتفاع 5 متر، طول 5/2 متر و عرض 5/1 متر تعبیه شده دارای دو صفحه است که یکی به طرف صحن مدرسه ی عالی و دیگری به جانب عمارت بهارستان مواجه شده. بدنه ی اتاقك ساعت، كاشی كاری شده و تزئینات چوب، روی اتاقك مذكور نقش بسته است. استفاده از ساعت به جای مؤذنه، نمونه های بسیار دارد، لیكن در این بنا مكمل مجموعه حركت های عمودی است و كاربرد آن بسیار به جا است.

بنای مدرسه ی عالی دارای یك حیاط كناری نیز می باشد. این حیاط جزء فضاهای تقسیم شده ای هست كه در قسمت شمال شرقی بنا واقع شده است و با حیاط مركزی تركیبی متناسب دارد و محل سكونت نایب التولیه می باشد. این بخش در قسمت شرقی دارای شاه نشینی و تعدادی اتاق در قسمت غربی است و در شمال آن تعدادی اتاق كوچك برای سرویس بهداشتی و آبدارخانه وجود دارد. این قسمت ها از الگوی یك بنای مسكونی حیاط مركزی تبعیت كرده است.

ـ شبستان تابستانی (گنبدخانه) بزرگترین و عجیب ترین فضای مسجد است. عرض دهانه ی گنبد آن 15 متر و ارتفاع آن 34 متر است و در مجموع مساحتی نزدیک به 1600 متر مربع را اشغال نموده است. فضای شبستان تابستانی، پشت ایوان بزرگی است (ایوان جنوبی) كه فاقد دیوار و در ورودی بوده و به لحاظ ارتفاع زیاد آن، تهویه خوبی در تابستانها به جهت حركت هوا ایجاد می شود. این محل از نظر فضا سازی یكی از كارهای نمونه در زمان خود می باشد؛ زیرا گنبد بر چهار پایه استوار است؛ در نتیجه دید بسیار زیادی به شبستان تابستانی می دهد. چهار مناره ی بلندتر بنا در این ایوان و مجاور گنبد شبستان تابستانی قرار دارد.گنبدخانه ی مسجد و مدرسه ی عالی سپهسالار تحولی در معماری مسجد به شمار می رود. چلیپای بزرگی به ابعاد 45متر در 45متر، گنبد اصلی را با دهانه ی 15متر در مركز قرار داده است. در قسمت جنوبی، بیننده فضایی بزرگ را بدون هر ستونی تصور می كند. سبكی این فضا را حتی جرزهای عظیمی كه گنبد روی آن قرار گرفته مخدوش نمی سازد. چهار گنبد كاربندی با قاعده ی مستطیلی، بالهای چلیپا را پوشش داده اند. در نمای بیرونی نیز این چهار گنبد سلسله مراتبی در حركت به سمت گنبد اصلی با ارتفاع 25متر به وجود می آورد. همچنین، چهار مناره ی بلند با پایه هایی كه 2متر آن سنگ است به طرز ظریف و دلپسندی حجاری و جهت استحكام بیشتر بنا در بند های آنها سرب ریزی شده است و بدنه ی مناره ها با كاشی منقوش گردیده است. در مورد این گنبد خانه به جرأت می توان گفت كه تكامل فضایی الگوی قدیمی مسجد و مدارس عالی معماری ایران بعد از اسلام محسوب می شود. در این گنبدخانه، فضا به حداكثر گشادگی و سیلان خود در الگوی گنبدخانه ها می رسد و گنبد كیفیت معلق و بی وزنی را به دست می آورد و از این نظر سبك ترین و ظریف ترین گنبد خانه ایست كه ساخته شده. در مجموع گنبدخانه ی مسجد و مدرسه ی عالی سپهسالار به عنوان یكی از نمونه های معماری قاجاری از مصادیق برجسته و نهایی آن از نظر خلاقیت و نوآوری فضایی و تكامل الگوهای قدیمی معماری ایران، شاخص است و به حق مرحله ی تكامل معماری قدیم محسوب می گردد.این گنبد یك پوشش بوده و قوس آن از نوع خفته با خیز كم می باشد.

ـ شبستان زمستانی نیز پشت ایوان شرقی واقع شده است که دارای 44 ستون سنگی یکپارچه است و بین هر چهار ستون یک سقف گنبدی شکل است که از داخل دارای گچ بری است و در هر سقف یکی از صفات و سمات خداوند حک شده است. در این شبستان محراب عریض با نمای سنگ مرمرین ساخته شده و بالای آن مقرنس و گچ بری شده است. مقرنس ها وگچ بری های این شبستان كه به صورت اسلیمی و كتیبه های خطاطی شده است و همه ی آنها در سال 1350 هـ . ش توسط استاد حسین لرزاده ساخته شده بسیار زیبا و چشم نواز است. قبل از آن، طاق این شبستان نمائی آجری داشته است. شبستان زمستانی دارای چهار ورودی است یك ورودی از صحن اصلی كه برای آقایان بوده و سه ورودی دیگر از قسمت شمالی شبستان و از درون دالان(راهرو) شرقی كه یكی از آنها مختص خانمها می باشد.
مسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهری

بخش جنوب شرقی مسجد، پشت به شبستان زمستانی نیز زمانی گرمابه و سرویس های بهداشتی مدرسه ی عالی را در خود جای داده بوده است.

ـ دالان ها(راهروها) فضای ورودی را به حیاط مركزی و سایر قسمت ها متصل می كنند.در این دالان ها كاسه گنبدهای كوچك و زیبایی واقع است كه با تزئینات آجری ساده از طرفین ایوان غربی به فضای صحن اتصال می یابد و وقتی از در شرقی وارد می شویم به سمت مغرب، دهلیزی به حیاط اصلی باز می شود. داخل بنا در جلوی درب شرقی، محوطه ی نسبتاً كوچكی شبیه به چهارسوق وجود دارد كه در سقف آن یكی از شاهكارهای معماری به نام تاق هفت كاسه یا تاق معلّق قرار دارد.

ـ در اطراف صحن حجره هایی، دور تا دور بنا را در بر گرفته اند. این حجره ها در دو طبقه واقع شده اند و در مجموع 60 عدد می باشند كه نسبت به حجره های مدارس عالی دیگر بزرگتر و روشن تر هستند. در سردر هر یك از حجره ها طرحی بدیع و مجزا از یكدیگر مقرنس كاری های زیبا تزئین یافته است.

ـ مَدرَس ها كه محل تشكیل درس دانش طلب ها محسوب می شده اند. كه دو عدد آن در دو طرف شبستان تابستانی قرار داشته و متصل به آن می باشند. مدرس دیگری نیز وجود دارد كه از دو مدرس دیگر بزرگتر بوده و در پشت ایوان شمالی قرار دارد. دنباله ی ایوان شمالی كه گلخانه ی زمستانی مدرسه ی عالی بوده از سال 1310 هـ . ش به تالار سخنرانی، تدریس، وعظ و تبلیغ تبدیل شده است و حالا این تالار، محل دارالقرآن و بسیج مجموعه است.

ـ یکی دیگر از بخشهای بنا که در دوره ای متأخرتر(حدود 50 سال بعد تر) و در کنج شمال غربی بنا ساخته شده ، تالار ستون داری به نام چهل شیر می باشد که در مرکز آن و در میان 8 ستون سنگی، حوض سنگی نسبتاً بزرگی وجود دارد که محل وضوخانه بوده است. دور این مخزن ، چهل شیر فلزی وجود داشته که بواسطه ی بودن همین تعداد شیر به چهل شیر معروف گشته است. آب این مخزن از آب قنات تأمین می شده است و به روایتی آب انبار مسجد محسوب می شده و آب آن به مصرف آشامیدن می رسیده است.

ـ ساختمان کتابخانه نیز در قسمت شمال شرقی مجموعه قرار گرفته است و در نقشه ی اصلی بوده ولی در ابتدا ساخته نشده و بعد از مدتی(1313 هـ . ش) توسط «ماكسیم سیرو» معمار فرانسوی، به صورتی هماهنگ با بنای اصلی به مجموعه اضافه گردیده است.
مسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهری

دور تا دور بنا در بالای حجره های طبقه ی همكف، كتیبه ی مسجد و مدرسه ی عالی كه متن وقف نامه ی مختصر آن محسوب می شود همچون دانه های تسبیح قرار دارد.

از ویژگی های مهم فضای مسجد و مدرسه ی عالی سپهسالار كه در واقع یكی از برجسته ترین ابداعات معماری قاجاری نیز به شمار می رود، وجود مهتابی ها (تراس) و بهارخواب های وسیع در طبقه ی فوقانی است. هرچند این فضا ها با ظرافت بسیار در مسجد سید اصفهان و مسجد سلطانی سمنان نیز یافت می شود، اما در مسجد و مدرسه ی عالی سپهسالار این فضاها در مقیاسی وسیع تر و با پیچیدگی هایی بیشتر طراحی شده است؛ چنانكه به جبهه ی شمالی بنا نیز راه یافته اند. این ابتكار طرحی را به وجود آورده كه افزون بر القای حس محصور و معین و امن بودن، حركتی در جهت خلاف محدودیت فضا ایجاد می كند. چنین تدبیری در فضاسازی، امكان پیوند میان ناظر و بنا را مختلف نمی سازد و در همان حال به پیچیدگی و غنای فضا می افزاید. مهتابی(تراس) های داخل صحن باعث سبكی و تناسب فضاهای معماری حیاط مركزی بنا و در مجموع تناسب كل پلان و در نهایت آسایش استفاده كنندگان گردیده است.

استفاده از قاب های خالی برای تكمیل تركیب بندی مناره ها با ایوان اصلی و حل كردن اختلاف ارتفاع چشمگیر ایوان با دیگر قسمت های ساختمان، نوآوری دیگری است كه در طراحی این بنا به كار گرفته شده است. كاركرد این قاب ها در مسجد و مدرسه ی عالی سپهسالار بسیار بدیع می باشد و در بدنه ی خارجی بنا نیز در نهایت زیبایی به كار رفته است.

در بنای مسجد و مدرسه ی عالی سپهسالار، آجر، مصالح اصلی بنا را تشكیل می دهد و كمتر به شكل تزئینی به كار رفته و زمینه ای برای كاشی كاری گردیده است. با این وجود در این بنا طاق هایی با آجركاری پرتنوع در دالان ها و ورودی ها به چشم می خورد.

ـ تزئینات، چون یزدی بندی و مقرنس و كاسه بندی در این بنا به كار رفته و كاشی كاری با كاشی های بسیار نفیس در سطحی وسیع مورد استفاده قرار گرفته است.

از انواع مهم كاشی كاری در این بنا، كاشی هفت رنگ مُعَقلی، آجر لعابدار و كاشی معرق می باشد كه این نوع آخری به صورت اسلیمی، گره و برجسته در بنا بكار رفته است. كاشی كاری های مصور خشتی ـ رنگارنگ از مشخصات ممتاز تزئینات این بناست.

سنگ و تزئینات سنگی در این مجموعه جابه جا به كار رفته و از این نظر با دیگر ابنیه ی دوران قاجار تفاوت دارد و به معماری دوره ی زندیه شباهت می یابد. ستون های یكپارچه و سنگهای ازاره ی بنا از لحاظ حجاری قابل توجه است.

تزئینات چوبی نیز چون دیگر تزئینات با استادی شكل گرفته اند. درهای حجره ها و در اصلی شبستان زمستانی گره چینی معرق دارند.

تزئینات فلزی هم در این بنا به كار رفته است كه درب ورودی غربی رو به خیابان، بهترین نمونه ی تزئینات فلزی مجموعه را دارد. پشت پنجره ی حجره ها نیز نمونه هایی از فرفوژه دیده می شود.

رعایت سلسله مراتب ورودی ها و كاشی كاری ، گچ بری، آئینه كاری، نمایان شدن رنگ زرد، بالا بودن بنا ها از سطح زمین، پلكان ها، سرستون ها، ایوان سه دری و پنج دری ها، سقف های دوردار، پنجره های مدور، شیشه های رنگی و معماری كارت پستالی از مناظر زیبای این ساختمان هستند.

در مجموع، مسجد و مدرسه ی عالی سپهسالار دارای کاشی و تزیینات بی نظیری است . این تزیینات جلوه های زیبایی از هنر اسلامی و ملی کشور ماست که بر عظمت و شکوه بنا می افزاید.
همه ی این خصوصیات و ویژگی های مذكور كه در معماری بنا به كار گرفته شده و با توجه به جایگاه علمی و معنوی آن از زمان احداث تا كنون و همچنین شخصیت برجسته ی بانی آن، از مسجد و مدرسه ی عالی سپهسالار بنایی باشكوه و عظیم ساخته كه آنرا در خور توجه و قابل تأمل و احترام می نماید و باید گفت كه یكی از ابنیه هایی است كه به حق از مفاخر فرهنگی و هنری ایران محسوب می شود.

پلان های مدرسه سپه سالار

 

عکسهای ضلع شمالی حیاط مسجد سپه سالار
(برای بزرگنمایی کلیک کنید)
 


عکسهای ضلع جنوبی حیاط مسجد سپه سالار

مسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهریمسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهری مسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهریمسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهری

مسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهری مسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهریمسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهریمسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهری

مسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهریمسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهریمسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهریمسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهری


مسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهری
مسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهریمسجد سپه سالار،مسجد سپهسالار،مدرسه عالی شهید مطهری


تصاویر ضلع شرقی حیاط مسجد سپه سالار




تصاویر ضلع غربی حیاط مسجد سپه سالار



تعداد بازدید : ۳۲۱۳۶
نسخه چاپی :  
فراهانی

سلام
ممنون بابت مطالب عالی
ولی متأسفانه عکس های این صفحه باز نمی شه جز 4، 5 مورد
ممنون می شم اگر پیگیری بفرمایید و نتیجه را اعلام کنید



تحریریه معماری آرل

مریم ولی بیگی عزیز
عکس ها بررسی شدند و همه سالم هستند. دقیقا کدام عکس مشکل دارد؟



مریم ولی بیگی

سلام خسته نباشید. ببخشید عکسهای بنا یه تعدادیش باز میشه یه تعدادیش باز نمیشه.مشکل از شمانیست؟
چون من با 2 اینترنت دیگه چک کردم



بهنام چگینی

سلام مطالب کامل وفوق العاده بود مرسی



احمدکشمیر

بنام خدا فوق العاده بود منبعی غنی برای همه اساتید دانشجویان ومعماران ارزشمند خواهد بود



ارسال نظرات

نظر شما :

مطالب مشابه
دوشنبه های آشنایی با معماران ایرانی: هوشنگ سیحون

دوشنبه های آشنایی با معماران ایرانی: هوشنگ سیحون

خانه شماره 47 اصفهان، رتبه سوم جایزه معمار 93

خانه شماره 47 اصفهان، رتبه سوم جایزه معمار 93

گزارش آرل از هفتمین نمایشگاه بين المللی معماری و دكوراسيون داخلی میدِکس

گزارش آرل از هفتمین نمایشگاه بين المللی معماری و دكوراسيون داخلی میدِکس

اولین کنفرانس بین المللی دستاوردهای نوین در علوم و تکنولوژی

اولین کنفرانس بین المللی دستاوردهای نوین در علوم و تکنولوژی

دکورهای مناظره چه پیامی دارند؟ مصاحبه ای با طراح دکور مناظره 96

دکورهای مناظره چه پیامی دارند؟ مصاحبه ای با طراح دکور مناظره 96

نگاشت مهرگرد، پژواک قنات های متروکه

نگاشت مهرگرد، پژواک قنات های متروکه

مهندسین مشاور معماری
کاردستی با وسایل دور ریختنی
طراحی و اجرا ویلا

عضویت در گروه معماران آرل

بعد از ثبت ایمیل ، حتما از طریق لینک فعال سازی ، عضویت خود را فعال کنید.


معماری و طراحی هتل
طراحی و اجرا ساختمان اداری
طراحی داخلی ساختمان اداری و دفتر کار
تماس با گروه معماران آرل
: تهران ، میرداماد . جنب ایستگاه مترو
انتهای خیابان کازرون جنوبی . پلاک ۳
تلفن  :  ۶-۲۲۹۰۱۹۰۵-۰۲۱     ۲۱-۲۶۴۰۸۵۲۰-۰۲۱
فکس :       ۲۲۹۰۱۹۰۷-۰۲۱
ایمیل: info@arel.ir