ساختمان ۵+۱ تهران پروژه‌ای مسکونی از معماران رویداد است که به دو مسئله رایج در آپارتمان‌سازی پایتخت پاسخ می‌دهد: چگونه می‌توان در زمینی محصور، نور کافی را حفظ کرد اما دیدهای نامطلوب پیرامون را کاهش داد؛ و چگونه می‌توان خانه‌ای ساخت که با تغییر الگوی زندگی، کار و معاشرت ساکنان سازگار شود؟ پاسخ طراحان، ترکیب یک پوسته سبز با واحدهایی است که مرزهای عملکردی سخت و از پیش تعیین‌شده ندارند.

پروژه در فاصله سال‌های ۱۳۹۲ تا ۱۳۹۷ طراحی و اجرا شده و در خیابان فیروزبخش اقدسیه قرار دارد. برخلاف یک نمای سبز صرفاً تزئینی، گیاهان در این ساختمان بخشی از راهبرد کنترل دید، ساخت حریم و بهبود تجربه تراس‌ها هستند. در داخل نیز ایده «خانه‌آپارتمان» تلاش می‌کند سکونت را از قالب اتاق‌های تک‌منظوره بیرون بیاورد و امکان استفاده هم‌زمان از فضا برای زندگی روزمره، کار و دورهمی را بیشتر کند.

شناسنامه ساختمان ۵+۱ تهران

نام پروژه: ساختمان ۵+۱ (5+1 Residence)
موقعیت: خیابان فیروزبخش، اقدسیه، تهران
کاربری: مسکونی
دفتر معماری: معماران رویداد (RooyDaad Architects)
معماران اصلی: مصطفی امیدبخش و زهرا ارمند
تیم طراحی: سارا غفوری، مهسا شیخ‌اکبری و سپیده غلام‌حسینی
سال طراحی و اجرا: ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۸
مساحت زمین: ۴۶۵ مترمربع
زیربنا: ۲۵۰۰ مترمربع
طراح سازه: مجید بزرگ
مدیریت اجرا: معماران رویداد
تیم اجرا: سید محمدحسن ابطحی
مدل‌سازی سه‌بعدی: مهسا شیخ‌اکبری
گرافیک: سپیده غلام‌حسینی
مصالح اعلام‌شده: سنگ، کابل استیل ضدزنگ و اندود سیمانی
عکاسی: آرش عاشوری‌نیا

زمینه شهری؛ نور مناسب، منظره نامناسب

زمین پروژه از شرق به کوچه‌ای ۱۲ متری می‌رسد، در شمال با حیاط همسایه‌ها هم‌جوار است و در غرب و جنوب با مجموعه‌ای از ساختمان‌های قدیمی احاطه می‌شود. این موقعیت از یک سو امکان دریافت نور طبیعی از شرق و جنوب را فراهم می‌کند و از سوی دیگر کیفیت منظره بیرونی را پایین می‌آورد. بستن کامل جداره‌ها می‌توانست نور و ارتباط با بیرون را از بین ببرد؛ بازگذاشتن آن‌ها نیز حریم و آرامش واحدها را تضعیف می‌کرد.

معماران به‌جای حل مسئله با دیوارهای صلب یا آرایه‌های سطحی، یک لایه میانی ساخته‌اند. تراس‌ها و شبکه کابل‌های عمودی، بستری برای رشد گیاهان فراهم می‌کنند تا میان فضای خصوصی و شهر قرار بگیرند. این لایه، دید را به‌طور کامل قطع نمی‌کند؛ بلکه منظره را فیلتر می‌کند و در عین حال نور، هوا و ادراک تغییر فصل را به فضای زندگی می‌رساند.

بازخوانی باغ ایرانی در یک ساختمان میان‌افزا

ارجاع پروژه به «باغ ایرانی» به معنای بازسازی صوری یک الگوی تاریخی نیست. طراحان از پیوند دیرینه معماری و منظر در ایران، ایده یک پوشش زنده را استخراج کرده‌اند؛ پوششی که در مقیاس یک آپارتمان شهری نقش حائل بصری، پس‌زمینه سبز و فضای واسط را بر عهده می‌گیرد. به این ترتیب، سبزینگی از حیاط همکف فراتر می‌رود و در ارتفاع ساختمان امتداد پیدا می‌کند.

نمای اصلی از دور، مجموعه‌ای منظم از خطوط افقی طبقات و رشته‌های عمودی گیاهان دیده می‌شود. از نزدیک، این نظم به تراس‌هایی قابل استفاده تبدیل می‌شود که ساکن می‌تواند در آن‌ها مکث کند. موفقیت بلندمدت چنین راهکاری البته به انتخاب گونه‌های سازگار، آبیاری و نگهداری منظم وابسته است؛ موضوعی که در هر طراحی ساختمان مسکونی با نمای سبز باید از مرحله مفهوم تا بهره‌برداری دیده شود.

ایده خانه‌آپارتمان و انعطاف در زندگی روزمره

بخش دوم ایده پروژه به تغییر معنای «خانه» برای نسل جدید مربوط است. الگوی خانواده، شیوه کار و زمان حضور در خانه نسبت به گذشته تغییر کرده، اما بسیاری از آپارتمان‌ها همچنان بر تفکیک ثابت عملکردها تکیه دارند. معماران رویداد برای پاسخ به این فاصله، مفهوم «خانه‌آپارتمان» را مطرح کرده‌اند؛ واحدی که بتواند در ساعات مختلف، محل سکونت، فضای کار، خلوت شخصی یا گردهمایی باشد.

تصاویر داخلی نشان می‌دهند که فضاهای اصلی با سطوح پیوسته، رنگ‌های خنثی و حداقل مرزبندی بصری شکل گرفته‌اند. آشپزخانه، نشیمن و فضای کار به‌جای اتاق‌هایی کاملاً منفصل، در امتداد یکدیگر قرار می‌گیرند. تراس نیز یک فضای باقی‌مانده در لبه پلان نیست؛ امتداد قابل استفاده فضای داخلی است و به کمک پوسته گیاهی، حریم بیشتری پیدا می‌کند.

این نگاه با حذف همه مرزها یکسان نیست. هسته‌های خدماتی، مسیر حرکت و راه‌پله همچنان سازمان مشخص خود را دارند، اما بخش‌های روزمره امکان تفسیر و چیدمان متفاوت را به ساکن می‌دهند. در مقایسه با نمونه‌هایی مانند طراحی نما و معماری داخلی ساختمان دروس، می‌توان دید که هماهنگی تصمیم‌های نما و پلان داخلی چگونه کیفیت سکونت را فراتر از ظاهر ساختمان شکل می‌دهد.

سازمان فضایی، حرکت و مصالح

ساختمان ۵+۱ در چارچوب ضوابط رایج ساخت‌وساز تهران، از جمله سطح اشغال، تراکم مجاز و الزامات محصورسازی راه‌پله مطابق مقررات آتش‌نشانی شکل گرفته است. ارزش پروژه در نادیده‌گرفتن این محدودیت‌ها نیست، بلکه در یافتن ظرفیت طراحی درون همان چارچوب است. راه‌پله باریک و پیچان، هسته حرکتی را به تجربه‌ای فضایی تبدیل می‌کند و اختلاف کیفیت میان بخش‌های عمومی، واحدهای روشن و تراس‌های سبز را به هم پیوند می‌دهد.

پالت مصالح اعلام‌شده شامل سنگ، کابل استیل ضدزنگ و اندود سیمانی است. کابل‌ها سازوکار سبک و کم‌حجمی برای هدایت پوشش گیاهی می‌سازند و اجازه می‌دهند نمای ساختمان در طول زمان تغییر کند. در فضای داخلی، سطوح خاکستری و سفید پس‌زمینه‌ای آرام ایجاد کرده‌اند تا نور، مبلمان و حضور ساکنان خواناتر باشند. این تضاد میان پوسته زنده بیرونی و فضای داخلی کنترل‌شده، هویت بصری پروژه را شکل می‌دهد.

جوایز ساختمان ۵+۱

رتبه نخست دوره یازدهم جایزه معماری و معماری داخلی ایران، بخش «از طراحی تا اجرا»
رتبه سوم هجدهمین دوره جایزه معمار، گروه ساختمان‌های مسکونی

تحلیل آرل؛ چرا این پروژه قابل توجه است؟

نقطه قوت ساختمان ۵+۱، پیوند دادن سه مقیاس است: نمای شهری، فضای واسط تراس و الگوی استفاده از داخل واحد. پوسته سبز فقط چهره ساختمان را نرم نمی‌کند؛ مسئله دید نامطلوب را به فرصتی برای ساخت حریم تبدیل می‌کند. از سوی دیگر، انعطاف پلان اجازه می‌دهد خانه به تغییرات سبک زندگی پاسخ دهد. به همین دلیل، ایده اصلی پروژه را باید در رابطه میان پوسته و سکونت جست‌وجو کرد، نه صرفاً در ظاهر گیاه‌پوش نما.

در عین حال، نماهای زنده بدون برنامه نگهداری می‌توانند بخش مهمی از کیفیت اولیه خود را از دست بدهند. بنابراین قابلیت آبیاری، دسترسی برای هرس و جایگزینی گیاهان و دوام اتصالات باید جزئی از طراحی اجرایی باشد. اطلاعات منتشرشده درباره پروژه جزئیات سامانه آبیاری یا برنامه نگهداری را بیان نمی‌کند؛ در نتیجه نمی‌توان درباره عملکرد بلندمدت آن داوری قطعی کرد. این تفکیک میان ایده معماری و داده فنی اعلام‌شده، برای ارزیابی منصفانه پروژه ضروری است.