ورزشگاه سن مامس (San Mamés Stadium) خانه باشگاه اتلتیک بیلبائو و یکی از شاخصترین نمونههای معماری ورزشی معاصر اسپانیاست. این پروژه در قلب بیلبائو، تقریباً روی جایگاه ورزشگاه تاریخی سن مامس ساخته شد؛ زمینی که برای هواداران باشگاه تنها یک محل مسابقه نبود و با عنوان «کلیسای جامع فوتبال» شناخته میشد. طراحی ورزشگاه جدید بر عهده گروه ACXT ــ نام سابق بخش معماری IDOM ــ بوده و سزار آزکاراته معمار اصلی پروژه است.
شناسنامه پروژه ورزشگاه سن مامس
- نام پروژه: ورزشگاه سن مامس جدید / San Mamés Stadium
- موقعیت: بیلبائو، سرزمین باسک، اسپانیا
- معمار: ACXT / IDOM
- معمار اصلی: César A. Azcárate Gómez
- مدیر پروژه: Oscar Malo
- معمار همکار: Diego Rodríguez
- مساحت: ۱۱۴٬۵۰۰ مترمربع
- سال تکمیل: ۲۰۱۴
- ظرفیت: ۵۳٬۲۸۹ تماشاگر
- ابعاد زمین: ۱۰۵ در ۶۸ متر
- کاربری: ورزشگاه فوتبال، فضاهای تجاری، پذیرایی، موزه و مرکز ورزشی شهری
- عکاس پروژه اصلی: Aitor Ortiz
ساخت ورزشگاه جدید روی خاطره «کلیسای جامع»
ورزشگاه قدیمی سن مامس در سال ۱۹۱۳ افتتاح شده بود و بیش از یک قرن با تاریخ باشگاه اتلتیک بیلبائو پیوند داشت. بنابراین مسئله طراحان صرفاً جایگزینکردن یک سازه فرسوده با بنایی بزرگتر نبود؛ پروژه باید حافظه جمعی، شدت حضور تماشاگران و هویت یکی از قدیمیترین باشگاههای فوتبال اروپا را نیز حفظ میکرد.
ورزشگاه جدید با پلان ورزشگاه قبلی همپوشانی داشت. به همین دلیل ساخت در دو مرحله انجام شد تا تیم مجبور نباشد مسابقات خانگی خود را برای مدتی طولانی در شهری دیگر برگزار کند. ابتدا سه ضلع ورزشگاه جدید شکل گرفت و پس از انتقال مسابقات، بخش باقیمانده ورزشگاه قدیمی تخریب و ضلع چهارم تکمیل شد. این فرایند مرحلهای یکی از پیچیدهترین تصمیمهای اجرایی پروژه بود.
ورزشگاه بهعنوان یک ساختمان شهری
سن مامس در انتهای شبکه توسعهیافته مرکز بیلبائو و نزدیک رودخانه نرویون قرار دارد. طراحان بهجای برخورد با پروژه بهعنوان یک شیء بزرگ و جداافتاده، آن را ساختمانی شهری در امتداد بافت پیرامون تعریف کردند. ارتفاع کنترلشده، عقبنشستگی طبقه همکف و پوسته نیمهشفاف، حجم بزرگ ورزشگاه را در مقیاس خیابان قابلدرکتر میکنند.
سطح زمین مسابقه حدود ۷٫۸ متر پایینتر از تراز شهر قرار گرفته است. این تصمیم از یک سو ارتفاع ظاهری بنا را کاهش میدهد و از سوی دیگر، دسترسی به جایگاههای پایین را سادهتر میکند. ورودیهای متعدد پیرامون ساختمان نیز جمعیت را در طول نما توزیع کرده و امکان تخلیه سریع ورزشگاه را فراهم میسازند.
نمای ETFE؛ هویت متغیر ورزشگاه
مهمترین عنصر بصری سن مامس، پوستهای از بیش از ۲۷۰۰ پره نیمهشفاف ETFE است. هر پره با هندسهای پیچخورده طراحی شده و در کنار عناصر مجاور، ریتمی پیوسته و متغیر پیرامون بنا میسازد. این پوسته نه یک دیوار بسته، بلکه لایهای نفوذپذیر میان شهر و فضاهای گردش پشت سکوهاست.
پرهها در طول روز نور طبیعی را فیلتر میکنند و سایهای نرم روی راهروهای داخلی میاندازند. فاصله میان آنها تهویه طبیعی و ارتباط بصری با شهر را حفظ میکند. در شب، نورپردازی LED پوسته را به رسانهای شهری تبدیل میکند که میتواند با رنگهای باشگاه یا الگوهای مختلف روشن شود. به این ترتیب نما بدون حرکت مکانیکی، تصویری پویا و متغیر پیدا میکند.
فضاهای گردش؛ بخش فراموششده ورزشگاهها
در بسیاری از ورزشگاهها، فضای میان پوسته بیرونی و پشت سکوها تنها یک راهروی خدماتی است. در سن مامس این محدوده به یکی از موضوعات اصلی طراحی تبدیل شده است. راهروهای پیرامونی وسیع، روشن و رو به شهرند و در زمان ورود، استراحت بین دو نیمه و خروج، بخشی از تجربه جمعی تماشاگر را میسازند.
شفافیت نسبی پوسته باعث میشود هوادار حتی پیش از رسیدن به صندلی خود ارتباطش را با شهر از دست ندهد. از سوی دیگر، ریتم سازه و نور در این فضاها حس حرکت پیرامون یک حجم واحد را تقویت میکند. این رویکرد، گردش را از یک ضرورت عملکردی به فضای معماری ارتقا میدهد.
طراحی کاسه و حفظ فشار تماشاگران
یکی از اهداف اصلی معماران، بازآفرینی فضای فشرده و پرشور ورزشگاه قدیمی بود. کاسه سهطبقه سن مامس با بیشترین شیب مجاز در محدوده آسایش طراحی شده و ردیف نخست تماشاگران تا حد امکان به زمین نزدیک است. نتیجه، ارتباط بصری مستقیمتر و تمرکز صدا در اطراف میدان مسابقه است.
رنگ قرمز صندلیها هویت باشگاه اتلتیک بیلبائو را به فضای داخلی منتقل میکند. جایگاهها تقریباً بدون شکست پیرامون زمین ادامه دارند و سقف عمیق، بخش عمده تماشاگران را پوشش میدهد. پیوستگی حلقه سقف علاوه بر حفاظت در برابر بارانهای بیلبائو، به بازتاب صدای هواداران و تقویت فضای مسابقه کمک میکند.
سازه سقف و دهانه باز زمین
سقف ورزشگاه با خرپاهای فولادی شعاعی شکل گرفته که از پیرامون بنا به سمت زمین امتداد دارند. بخش مرکزی برای نور، تهویه و رشد چمن باز مانده و پوشش سبک سقف جایگاهها را در برابر بارندگی محافظت میکند. ترکیب اعضای فولادی، پوشش روشن و تجهیزات نورپردازی در فضای داخلی بهوضوح دیده میشود و بخشی از بیان صنعتی بناست.
پس از بهرهبرداری، لبه داخلی سقف توسعه یافت تا پوشش تماشاگران و شرایط آکوستیکی بهتر شود. این تغییر نشان میدهد طراحی ورزشگاه پروژهای کاملاً ثابت نیست و عملکرد واقعی در روز مسابقه میتواند به اصلاحات بعدی منجر شود.
برنامه چندمنظوره و فعالیت روزانه
سن مامس تنها در روز مسابقه فعال نیست. فضاهای پذیرایی، جایگاههای ویژه، رستوران و کافه، موزه باشگاه، فروشگاه رسمی، فضاهای جلسه و یک مرکز ورزشی عمومی زیر سکوها قرار گرفتهاند. این برنامه ترکیبی به ورزشگاه اجازه میدهد در طول هفته با شهر ارتباط داشته باشد و از الگوی بنای عظیم اما کماستفاده فاصله بگیرد.
تفکیک مسیر بازیکنان، رسانهها، مهمانان ویژه و تماشاگران عمومی، همراه با گیتهای متعدد و حلقههای گردش مستقل، مدیریت جمعیتی بیش از ۵۳ هزار نفر را ممکن میکند. ورزشگاه سن مامس دارای رده چهار یوفاست و استانداردهای لازم برای میزبانی مسابقات سطح بالای اروپایی را دارد.
نورپردازی و تصویر شبانه سن مامس
در شب، رابطه میان پوسته ETFE و نور به اوج میرسد. پرههای سفید مانند یک فیلتر چندلایه عمل میکنند و نور قرمز میان آنها، حجم ورزشگاه را از فاصله دور قابل تشخیص میسازد. بازتاب این نور در رودخانه و حضور بنا در خط آسمان بیلبائو، سن مامس را به یکی از نشانههای جدید شهر تبدیل کرده است.
جمعبندی تحلیل معماری
موفقیت سن مامس فقط به فرم چشمگیر نمای آن محدود نیست. پروژه توانسته سه مسئله دشوار را همزمان حل کند: حفظ خاطره و شور ورزشگاه تاریخی، جایدادن یک سازه بسیار بزرگ در بافت متراکم شهر و فعالکردن بنا در روزهای بدون مسابقه. پوسته ETFE، کاسه فشرده و فضاهای گردش شهری سه ابزار اصلی برای رسیدن به این هدفاند.
سن مامس در سال ۲۰۱۵ جایزه بهترین ساختمان ورزشی تکمیلشده جشنواره جهانی معماری را دریافت کرد. این پروژه نشان میدهد یک ورزشگاه معاصر میتواند فراتر از پاسخگویی به ظرفیت و ایمنی، بخشی از هویت روزمره شهر باشد. برای مقایسه با یک نمونه ایرانی از معماری ورزشی معاصر میتوانید مطلب معماری ورزشگاه امام رضا مشهد را نیز ببینید.
تحریریه معماری آرل
منابع: ArchDaily، IDOM، وبسایت رسمی سن مامس و IASO. تصاویر از Wikimedia Commons و مطابق مجوز درجشده در کپشن هر تصویر استفاده شدهاند.
