برای مطالعهی انواع نقد معماری، یکی از مراجع معتبر، کتاب «معماری و اندیشه نقادانه»، اثر وین اتو است که در سال 1978 نوشته و در سال 1384 توسط خانم امینه انجم شعاع به فارسی ترجمه و توسط انتشارات فرهنگستان هنر چاپ شده است. او در فصلهای دوم و سوم و چهارم، ده نوع نقد معماری را در سه دسته معرفی کرده است. البته لازم به ذکر است که او پارهای از شیوههای نقد معماری را با اقتباس از دستهبندیهای مرسوم در حوزهی نقد ادبی معرفی کرده است. خلاصهای از انواع نقد معماری را جهت آشنایی در اینجا آوردهایم، اما خواندن اصل کتاب را به همهی دوستداران نقد و معماری توصیه مینماییم.
فهرست مطالب کتاب معماری و اندیشه نقادانه
سخن ناشر
مقدمه مترجم
مقدمه مولف
فصل اول: نقد
فصل دوم: نقد معیاری
فصل سوم: نقد تفسیری
فصل چهارم: نقد توصیفی
فصل پنجم: بلاغت زبان نقد
فصل ششم: عرصههای حضور نقد
کتابشناسی
نمایه
آشنایی با انواع نقد معماری از دیدگاه وین اتو
وین اتو در این کتاب، انواع نقد معماری را در سه دسته اصلی طبقهبندی میکند:
نقد معیاری
نقد معیاری بر این عقیده استوار است که در جایی بیرون از ساختمان یا مجموعهی شهری، سرمشق، الگو، قاعده و قانونی وجود دارد که ارزش و موفقیت اثر با آن سنجیده میشود. چهار نوع نقد معیاری عبارتند از: نقد نظریهای؛ نقد مبتنی بر دستگاه فکری (منظومهای)؛ نقد گونهای؛ نقد کمی یا مقیاسی.
نقد نظریهای
در نقد نظریهای، اصلی اساسی، عمومی و سنجشناپذیر وجود دارد که نقد بر آن مبتنی است. شعارها و ادعاهایی چون «فرم از کارکرد تبعیت میکند»، «هر چه کمتر، بهتر» و «تزیین جنایت است» معیار و ملاک نقد نظریهای محسوب میشوند.
نقد منظومهای
نقد منظومهای گونهای از نقد است که در آن ناقد هیچگاه خود را در حصار نظریهای قاطع و صریح قرار نمیدهد. از نظر اتو، تعریف ویتروویوسی از سه وجه «راحتی، استحکام و سرور» در این نوع نقد قرار میگیرد. او میافزاید که در سنت نقد ادبی و هنری، اینگونه را نقد فرمالیستی (شکلگرایانه) نام نهادهاند.
نقد گونهای
این روش بر اساس انواع ساختاری-کاربردی یا همان گونهها شکل گرفته است. اتو از سه وجه مشخص در تحلیل بناها بر طبق نقد گونهای سخن میگوید: «سازه، کاربرد و صورت». نقد گونهای که به سازه توجه دارد، آثار را با توجه به مصالح و الگوهای فنی که اثر را شکل داده است، ارزیابی میکند.
نقد کمی
در نقد کمی، از معیارهای عددی که دقت بسیار دارد، استفاده میشود و آن معیارها ملاک داوری قرار میگیرد. این معیارها ممکن است حداقلهای لازم، حد وسطها، یا شرایط مرجح را نشان دهند.
نقد تفسیری
نقد تفسیری بسیار شخصی تلقی میشود و منتقدی که مطابق این روش پیش میرود، مدعی تعلق به هیچ نظریه یا دستگاه فکری یا معیار خاصی نیست و ارزیابی عینی و محاسبهای هم به دست نمیدهد. در عوض، منتقد اهل تفسیر میخواهد که نظرگاه دیگران را چنان تغییر دهد که مسائل را چون او ببینند. اتو نقد تفسیری را به سه دسته نقد جانبدارانه، نقد القایی و نقد ذوقی تقسیم کرده است.
منتقد جانبدار
این منتقد در درجهی نخست تحسین دیگران را برمیانگیزد، نه اینکه داوری کند. در واقع، او پیش از این قضاوت خود را انجام داده است، لیکن اکنون میخواهد ما را متقاعد به قبول فتوای خود کند.
نقد القایی
نقد القایی، به جای آنکه بر شیوهی نگاه ما اثر بگذارد، احساسات ما را مخاطب قرار میدهد. برخلاف نقد جانبدارانه که به عقلانیت تظاهر میکند، نقد القایی فقط با حوزهی احساس سر و کار دارد.
نقد ذوقی
در نقد ذوقی، منتقد به هنرمند تبدیل میشود و نقد به اثر هنری. در این نوع نقد، اثر معماری دیگر موضوع نقد نیست، بلکه محمل خلق اثر هنری است که به واسطهی نقد معماری شکل گرفته است.
نقد توصیفی
نقد توصیفی بیش از دیگر انواع نقد بر حقایق استوار است. این نقد درگیر قضاوت یا حتی تفسیر نیست، بلکه به ما کمک میکند تا آنچه را واقعاً هست ببینیم. سه گونه نقد زیرمجموعهی نقد توصیفی قرار میگیرد: نقد تشریحی، نقد زندگینامهای، نقد زمینهای.
نقد تشریحی
این نقد از نظر بسیاری اصلاً نقد نیست، چون کاری به خوبها و بدها ندارد. در این نقد، اثر به سادگی توصیف میشود، اما در عین حال منتقد توجه ما را به وجوه خاصی از موضوع هدایت میکند تا تجربهای تازه و فهمی جدید فراهم آید.
نقد زندگینامهای
این نوع نقد برای مخاطب زمینهای را فراهم میکند که در آن، نکات بیشتری از بنا را بفهمد. هدف از نقد زندگینامهای این است که منطق پیشرفت هنرمند را بفهمیم تا بتوانیم نیت او را در هر یک از کارهایش ببینیم.
نقد زمینهای
اتو در شرح نقد زمینهای مینویسد: برای فهم کامل هر بنا، نوع دیگری از اطلاعات توصیفی وجود دارد که به طور اخص، اخباری دربارهی مسائل اجتماعی، سیاسی و اقتصادی طرح آن را شامل میشود. در چنین نقدی، پرسشهایی از این دست نقد را هدایت میکنند: چه فشارهایی بر طراحان و کارفرمایان وارد میشود؟ چه امکاناتی مهیا بوده است؟ کدام موانع برطرف نشده است؟
جمعبندی
پس از مطالعهی دستهبندی وین اتو از انواع نقد معماری، چنین به نظر میرسد که شیوههای مذکور از هم مستقل و مجزا است، لیکن در نظری دقیقتر میتوان دریافت که شیوههای مذکور مستقل از یکدیگر نیست؛ بلکه همانطور که خود نویسنده هم نوشته است، گاه ممکن است شیوهای به شیوهی دیگر منتهی شود یا یکی در مقدمهی دیگری واقع شود و یا اصلاً از یک شیوه به منزلهی ابزاری برای تحقیق شیوهای دیگر استفاده شود.
(خویی، حمیدرضا – صور نقد معماری در کتاب معماری و اندیشهی نقادانه – صص.143-152)
مشخصات فنی کتاب
تالیف: وین اتو
ترجمه: امینه انجم شعاع
ناشر: فرهنگستان هنر
سال چاپ: 1394
تعداد صفحه: 312
قیمت: 15500 تومان
تحریریه معماری آرل
