خانه موسیقی دانمارک که با نام Musikkens Hus یا House of Music شناخته میشود، یکی از مهمترین پروژههای فرهنگی شهر آلبورگ است. این مجموعه توسط شرکت معماری اتریشی Coop Himmelb(l)au طراحی شده و در ساحل لیمفیورد، در بخشی از شهر قرار گرفته است که طی سالهای اخیر به یک محور فرهنگی و شهری تبدیل شده است.
خانه موسیقی آلبورگ تنها یک سالن کنسرت نیست. این بنا مجموعهای ترکیبی از فضاهای آموزشی، سالنهای اجرا، اتاقهای تمرین و فضاهای عمومی است که دانشجویان، استادان، نوازندگان، هنرمندان و بازدیدکنندگان را در کنار یکدیگر قرار میدهد. ساختار باز پروژه باعث شده است موسیقی تنها درون سالن اصلی شنیده نشود، بلکه در مسیرهای حرکتی، فضای انتظار، اتاقهای تمرین و ارتباطات بصری میان بخشهای مختلف ساختمان نیز حضور داشته باشد.
پروژه پس از چهار سال ساختوساز، در ۲۹ مارس ۲۰۱۴ با حضور ملکه مارگارت دوم دانمارک افتتاح شد. طراحی آن حاصل مسابقهای معماری است که Coop Himmelb(l)au در سال ۲۰۰۳ مقام نخست آن را به دست آورد. برنامهریزی پروژه از سال ۲۰۰۸ آغاز شد و عملیات اجرایی آن در سال ۲۰۱۰ وارد مرحله ساخت شد.
مشخصات پروژه خانه موسیقی دانمارک
- نام پروژه: خانه موسیقی آلبورگ، Musikkens Hus
- معماری: Coop Himmelb(l)au
- موقعیت: آلبورگ، دانمارک
- کارفرما: بنیاد خانه موسیقی شمال یوتلاند
- سال مسابقه معماری: ۲۰۰۳
- شروع طراحی و برنامهریزی: ۲۰۰۸
- شروع ساخت: ۲۰۱۰
- افتتاح: ۲۰۱۴
- مساحت زیربنا: ۲۰٬۲۵۷ مترمربع
- مساحت سایت: ۴۲٬۸۲۷ مترمربع
- سطح اشغال: ۵٬۵۰۸ مترمربع
- ارتفاع ساختمان: ۳۰ متر
- تعداد طبقات: ۷ طبقه
- ظرفیت سالن اصلی: حدود ۱۳۰۰ نفر
- مدیر طراحی: ولف دی. پریکس
- معمار طراح: لوزی گینکه
- معماران پروژه: مارسلو برناردی و پیت رز
- معماران طراحی داخلی: اوا ولف، ایوانا یوگ و آریانه مارکس
- مشاور آکوستیک و طراحی سالن: Arup
- معمار محلی: Friis & Moltke
- مهندسی سازه: Rambøll و Bollinger + Grohmann
شکلگیری خانه موسیقی در ساحل آلبورگ
خانه موسیقی در یکی از نقاط مهم ساحلی آلبورگ و در مجاورت لیمفیورد قرار گرفته است. طراحی محوطه پروژه تلاش میکند ویژگیهای شهری مجموعه را با خصوصیات طبیعی ساحل و آبراه اطراف پیوند دهد.
میدان خانه موسیقی و میدان فرهنگی مجاور آن، بهعنوان امتدادی از فضای عمومی شهر در نظر گرفته شدهاند. مسیرهای پیاده و شبکه حرکتی موجود شهر نیز به این فضاها متصل میشوند تا ساختمان مانند یک مجموعه بسته و جدا از آلبورگ عمل نکند.
در نتیجه، خانه موسیقی تنها مقصدی برای تماشای کنسرت نیست، بلکه بخشی از فضای عمومی ساحل به شمار میرود. حتی افرادی که قصد ورود به سالن را ندارند، میتوانند از میدانها، مسیرهای پیرامونی و ارتباط ساختمان با منظره آب استفاده کنند.
ایده اصلی معماری؛ مدرسهای که سالن کنسرت را در آغوش گرفته است
ایده اصلی پروژه از فرم بیرونی ساختمان نیز قابل تشخیص است. مجموعه فضاهای آموزشی و اتاقهای تمرین به شکل یک حجم U شکل در اطراف سالن اصلی کنسرت قرار گرفتهاند. به بیان ولف دی. پریکس، ساختمان آموزشی سالن کنسرت را در آغوش میگیرد.
سالن اصلی با ظرفیت حدود ۱۳۰۰ نفر در مرکز مجموعه قرار دارد و فضاهای آموزشی، تمرین و پشتیبانی در سه سوی آن سازماندهی شدهاند. فضای انتظار مرتفع نیز بخشهای مختلف ساختمان را به یکدیگر متصل میکند.
این سازماندهی بر پایه مفهوم حیاط مرکزی شکل گرفته است. سالن کنسرت مانند هستهای در مرکز قرار میگیرد و فضای آموزشی پیرامون آن را احاطه میکند. منابع پروژه به تأثیر الگوی حیاط و مجموعه صومعه لاتورت اثر لوکوربوزیه بر شکلگیری این ایده اشاره کردهاند.
برخلاف مطالبی که گاهی این بنا را یک ساختمان دوطبقه معرفی میکنند، خانه موسیقی آلبورگ در مجموع هفت طبقه دارد و ارتفاع آن به ۳۰ متر میرسد. فضای انتظار اصلی نیز در ارتفاع پنج طبقه گسترش یافته است.
معماری ترکیبی برای آموزش و اجرای موسیقی
یکی از مهمترین ویژگیهای خانه موسیقی دانمارک، ترکیب عملکردهای آموزشی و فرهنگی در یک مجموعه مشترک است. ساختمان به گونهای طراحی شده است که هر مؤسسه بتواند استقلال خود را حفظ کند، اما در عین حال امکان استفاده مشترک از فضاها نیز وجود داشته باشد.
اتاقهای تمرین، فضاهای آموزشی، سالنهای اجرا و فضاهای عمومی بهصورت کاملاً جدا از یکدیگر طراحی نشدهاند. ارتباطات بصری و حرکتی میان آنها باعث میشود فعالیتهای مختلف مجموعه تا حدی برای دیگر کاربران قابل مشاهده باشد.
بازدیدکنندگان میتوانند از طریق پنجرههای داخلی، بخشهایی از سالنها و اتاقهای تمرین را مشاهده کنند. دانشجویان نیز هنگام حرکت در ساختمان با فضای عمومی و فعالیتهای اجرایی ارتباط دارند. به این ترتیب، مرز میان تمرین، آموزش و اجرای رسمی موسیقی کاهش پیدا میکند.
معماری پروژه بر مفهوم اشتراکگذاری و همافزایی استوار است. هدف این نیست که گروههای مختلف تنها در یک ساختمان مستقر شوند، بلکه فضاها باید زمینهای برای ملاقات، تبادل دانش و شکلگیری همکاری میان آنها ایجاد کنند.
طراحی نمای بیرونی خانه موسیقی
فرم بیرونی خانه موسیقی از احجامی نسبتاً صلب، زاویهدار و مکعبی تشکیل شده است. این هندسه بیرونی با فضای سیال و منحنی سالن اصلی تضاد دارد.
حجم مرکزی سالن کنسرت از میان ساختمان آموزشی پیرامون خود قابل تشخیص است. بخش U شکل آموزشی مانند یک قاب، حجم اصلی را احاطه کرده و در سمت شمال به فضای انتظار شیشهای و بلند مجموعه باز میشود.
نماهای فلزی و شیشهای، ساختمان را به سابقه صنعتی ساحل آلبورگ مرتبط میکنند. با این حال، سطوح شفاف و بازشوهای بزرگ اجازه میدهند فعالیتهای داخلی ساختمان نیز در شب و روز از فضای شهری قابل مشاهده باشند.
این ترکیب باعث میشود بنا از یکسو استحکام و مقیاس یک مرکز فرهنگی بزرگ را داشته باشد و از سوی دیگر، ارتباط آن با شهر و فضای عمومی قطع نشود.
ورودی و فضای انتظار؛ قلب اجتماعی ساختمان
فضای انتظار اصلی خانه موسیقی تنها یک فضای عبوری پیش از ورود به سالن نیست. این بخش بهعنوان مهمترین فضای عمومی و اجتماعی مجموعه طراحی شده است.
فویه در ارتفاع پنج طبقه امتداد پیدا میکند و شامل پلهها، مسیرهای ارتباطی، بالکنهای تماشا و فضاهای مکث است. پنجرههای بزرگ چندطبقه نیز منظرهای گسترده به سمت لیمفیورد و میدان فرهنگی اطراف ایجاد میکنند.
کاربران در طبقات مختلف میتوانند فضای مرکزی را مشاهده کنند. همین ارتباط بصری باعث شده است فویه مانند یک فضای عمودی زنده عمل کند؛ فضایی که در آن دانشجویان، نوازندگان، استادان و بازدیدکنندگان بهطور مداوم با یکدیگر روبهرو میشوند.
پلهها در این بخش تنها عناصر ارتباطی نیستند. آنها بخشی از فضای عمومی ساختمان محسوب میشوند و امکان نشستن، توقف و تماشای فعالیتهای مختلف را فراهم میکنند. بالکنها نیز دیدهایی متفاوت به فضای داخلی، سالنها و منظره بیرونی ایجاد کردهاند.
این فضای مرتفع میتواند برای رویدادها، گردهماییها و فعالیتهای موقت نیز استفاده شود. به همین دلیل، فویه نقش یک میدان داخلی را در معماری خانه موسیقی بر عهده دارد.
تحلیل پلان خانه موسیقی دانمارک
سالن اصلی کنسرت در مرکز پلان قرار دارد و فضاهای آموزشی به شکل U در اطراف آن سازماندهی شدهاند. این نحوه چیدمان، مسیرهای حرکتی را کوتاهتر کرده و ارتباط نزدیکی میان فضاهای اجرا، تمرین و بخشهای عمومی به وجود آورده است.
بخشهایی از فضاهای آموزشی روی فضاهای پشتصحنه قرار گرفتهاند. این ترکیب عمودی به معماران اجازه داده است از مساحت پروژه به شکل اقتصادیتری استفاده کنند.
فضای انتظار در ضلع شمالی مجموعه قرار دارد و از طریق جداره شیشهای بلند به سمت آب و میدان فرهنگی باز میشود. سه سالن دیگر با اندازهها و کاربردهای متفاوت نیز در طبقات زیرین فویه قرار گرفتهاند:
سالن صمیمی یا Intimate Hall برای اجراهای کوچکتر، سخنرانی و برنامههایی با ارتباط نزدیکتر میان هنرمند و مخاطب استفاده میشود.
سالن کلاسیک یا Classical Hall برای اجراها و تمرینهای مرتبط با موسیقی کلاسیک طراحی شده است.
سالن ریتمیک یا Rhythmic Hall برای موسیقی ریتمیک، اجراهای معاصر و فعالیتهای آموزشی مورد استفاده قرار میگیرد.
قرارگیری این سه سالن در زیر فویه، نوعی معکوسکردن سازماندهی رایج سالنهای اجراست. بهجای گسترش افقی فضاهای عمومی و پشتیبانی، این بخشها در یک ساختار عمودی روی یکدیگر قرار گرفتهاند. این تصمیم ضمن کاهش سطح اشغال، فویه را به فضایی پویاتر تبدیل کرده است.
طراحی داخلی سالن کنسرت؛ تضاد میان فرم بیرونی و فضای درونی
با ورود به سالن اصلی، هندسه صلب و مکعبی نمای بیرونی جای خود را به فرمی منحنی، روان و چندلایه میدهد. بالکنها، سطوح دیوار و سقف درون سالن مانند احجامی شناور در اطراف جایگاه نوازندگان قرار گرفتهاند.
این تضاد یکی از مهمترین ویژگیهای طراحی داخلی سالن کنسرت است. پوسته خارجی، منظم و نسبتاً صلب دیده میشود، اما فضای داخلی بر اساس نیازهای دیداری و آکوستیکی شکل گرفته است.
صندلیهای بخش ارکستر و بالکنهای منحنی به گونهای چیده شدهاند که فاصله مخاطبان از صحنه کاهش پیدا کند. این سازماندهی ضمن فراهمکردن دید مناسب، رابطه نزدیکتری میان نوازندگان و تماشاگران ایجاد میکند.
در این سالن، فرمهای منحنی تنها جنبه زیباییشناسی ندارند. شکل بالکنها، دیوارها و سقف با نحوه انتشار و بازتاب صدا ارتباط مستقیم دارد. در نتیجه، معماری داخلی سالن را نمیتوان از طراحی آکوستیک آن جدا کرد.
طراحی آکوستیک سالن کنسرت
طراحی آکوستیک سالن اصلی با همکاری تاتئو ناکاجیما از شرکت Arup توسعه یافته است. شکل سالن، نحوه قرارگیری بالکنها، فرم دیوارها و عناصر سقفی بر اساس محاسبات تخصصی صوت تنظیم شدهاند.
سطوح گچی نامنظم روی دیوارها، صدا را در جهات مختلف پخش میکنند و از ایجاد بازتابهای نامطلوب جلوگیری میکنند. عناصر معلق سقف نیز قابلیت تنظیم ارتفاع دارند تا خصوصیات صوتی سالن متناسب با نوع اجرا تغییر کند.
این عناصر مانند بازتابدهندههای صوتی عمل میکنند و بخشی از صدا را به سمت نوازندگان و تماشاگران بازمیگردانند. در نتیجه، مخاطبان در بخشهای مختلف سالن تجربه شنیداری متعادلتری خواهند داشت.
در زمان افتتاح، سطح نویز پسزمینه سالن در حدود NR10 یا GK10 اعلام شد؛ رقمی بسیار پایین که برای اجرای موسیقی سمفونیک اهمیت زیادی دارد. کاهش صدای تأسیسات، تجهیزات مکانیکی و جریان هوا باعث میشود جزئیات ظریف موسیقی با وضوح بیشتری شنیده شوند.
موسیقی نهتنها شنیده میشود، بلکه دیده میشود
یکی از اهداف اصلی طراحی این بود که موسیقی در ساختمان پنهان نماند. پنجرههای داخلی و ارتباطات بصری اجازه میدهند بازدیدکنندگان فعالیتهای آموزشی، تمرینها و بخشهایی از رویدادهای موسیقی را مشاهده کنند.
به همین دلیل، خانه موسیقی تنها هنگام اجرای رسمی کنسرت فعال نیست. حضور دانشجویان، تمرین نوازندگان و حرکت کاربران در فضاهای عمومی باعث میشود ساختمان در ساعتهای مختلف روز زنده باقی بماند.
این کیفیت، مفهوم خانه موسیقی را از یک سالن اجرای معمولی فراتر میبرد. موسیقی در اینجا بخشی از زندگی روزمره ساختمان است و معماری زمینه دیدهشدن فرایند تولید و آموزش آن را فراهم میکند.
معماری بهعنوان بدنه یک ساز موسیقی
ولف دی. پریکس خانه موسیقی را نمادی از وحدت میان موسیقی و معماری معرفی میکند. از نگاه او، همانطور که بدنه یک ساز موسیقی صدا را تقویت و تشدید میکند، معماری این مجموعه نیز باید زمینهای برای تقویت خلاقیت فراهم آورد.
این ایده در بخشهای مختلف پروژه دیده میشود. سالن کنسرت مانند محفظه صوتی یک ساز در مرکز ساختمان قرار دارد و فضاهای آموزشی و عمومی در اطراف آن شکل گرفتهاند.
فرمهای داخلی نیز بهجای آنکه صرفاً پوششی تزئینی باشند، در انتشار و کنترل صدا نقش دارند. به همین دلیل، در این پروژه زیباییشناسی، عملکرد و آکوستیک بهصورت همزمان توسعه یافتهاند.
سیستم تهویه طبیعی فویه
ارتفاع زیاد فضای انتظار امکان استفاده از حرکت طبیعی هوای گرم را فراهم کرده است. هوای گرم به سمت بخشهای بالاتر فویه حرکت میکند و از این اختلاف دما برای ایجاد جریان هوا استفاده میشود.
این سیستم که بر پایه رانش حرارتی طبیعی عمل میکند، نیاز به استفاده دائمی از فنهای مکانیکی را در فضای بزرگ فویه کاهش میدهد. بنابراین، حجم عمودی فویه علاوه بر ایجاد کیفیت فضایی، بخشی از راهکار محیطی ساختمان نیز محسوب میشود.
استفاده از این روش در فضایی پنجطبقه نشان میدهد که فرم معماری پروژه تنها بر اساس زیبایی یا نمایش شکل نگرفته، بلکه با عملکرد سیستمهای تأسیساتی نیز هماهنگ شده است.
گرمایش و سرمایش از طریق کف بتنی
در کف بتنی ساختمان، لولههای پرشده از آب به کار رفتهاند. این سیستم در فصل زمستان برای گرمایش و در تابستان برای خنککردن فضا استفاده میشود.
جرم بالای بتن به ذخیره انرژی حرارتی کمک میکند و دمای فضا را با نوسان کمتری تغییر میدهد. دیوارهای بتنی پیرامون سالن کنسرت نیز بهعنوان جرم حرارتی اضافی عمل میکنند.
در منابع رسمی پروژه همچنین به استفاده از آب فیورد برای تأمین سرمایش کمهزینه ساختمان اشاره شده است. این راهکارها در کنار یکدیگر، مصرف انرژی سیستمهای مکانیکی را کاهش میدهند.
تهویه زیر صندلیهای سالن کنسرت
در سالن اصلی، هوای تازه با سرعت پایین از طریق دریچههای زیر صندلیها وارد میشود. این روش مانع ایجاد جریان شدید هوا و صدای آزاردهنده در طول اجرا میشود.
هوای گرم پس از حرکت به سمت بالا، از طریق شبکه سقفی بالای تجهیزات روشنایی خارج میشود. به این ترتیب، گرمای تولیدشده توسط نورپردازی پیش از آنکه دمای فضای سالن را افزایش دهد، از محیط تخلیه میشود.
لولهها و دریچههای هوا نیز به مبدلهای حرارتی چرخشی مجهز شدهاند تا بخشی از انرژی هوای خروجی بازیابی شود. این سیستم برای یک سالن موسیقی اهمیت زیادی دارد؛ زیرا تهویه باید بدون ایجاد صدا یا جریان محسوس هوا انجام شود.
نور طبیعی و مدیریت مصرف انرژی
نور روز بخشی از ایده معماری ساختمان است. پنجرههای بزرگ فویه و بازشوهای بخش آموزشی، نیاز به روشنایی مصنوعی را در طول روز کاهش میدهند.
سیستم مدیریت ساختمان میزان روشنایی مصنوعی را بر اساس نور ورودی تنظیم میکند. همین سیستم تجهیزات گرمایشی، سرمایشی و تهویه را نیز کنترل کرده و هنگام استفادهنشدن فضاها، بخشهای غیرضروری را غیرفعال میکند.
این رویکرد باعث میشود عملکرد سیستمهای تأسیساتی با برنامه واقعی ساختمان هماهنگ باشد و تجهیزات بدون نیاز روشن باقی نمانند.
نمای دولایه و صفحات فتوولتائیک
در اسناد طراحی خانه موسیقی، برای نمای جنوبی بخش آموزشی U شکل، یک پوسته دولایه در نظر گرفته شده است. این پوسته علاوه بر ایجاد سایه، از فناوری فتوولتائیک لایهنازک برای تولید بخشی از برق ساختمان استفاده میکند.
جهتگیری این بخش به سمت جنوب، امکان دریافت تابش خورشیدی را فراهم کرده و نمای ساختمان را از یک پوسته صرفاً محافظ به عنصری فعال در عملکرد انرژی پروژه تبدیل کرده است.
مصالح و بیان معماری
بتن، فولاد، شیشه و صفحات فلزی از مصالح اصلی پروژه هستند. بتن در هسته سالن و بخشهای سازهای، حس استحکام و جرم را ایجاد میکند. در مقابل، شیشه فضای انتظار را به سمت شهر و آب باز میکند.
در فضای داخلی سالن، پوششهای گچی منحنی و نامنظم روی پوسته سازهای قرار گرفتهاند. این سطوح، هم هویت بصری فضای داخلی را شکل میدهند و هم در کنترل آکوستیک نقش دارند.
استفاده همزمان از سطوح سنگین و صلب در بیرون و فرمهای نرم و معلق درون سالن، تضادی روشن ایجاد کرده است. همین تضاد باعث میشود تجربه ورود به سالن اصلی با غافلگیری همراه باشد.
جایگاه خانه موسیقی در معماری فرهنگی آلبورگ
خانه موسیقی بهعنوان بخشی از توسعه فرهنگی ساحل آلبورگ، ارتباطی میان فضای شهری، آموزش موسیقی و اجرای حرفهای ایجاد کرده است. بنا تنها برای مخاطبان کنسرت طراحی نشده و گروههای مختلفی در طول روز از آن استفاده میکنند.
مجاورت فضاهای آموزشی و اجرایی باعث شده است دانشجویان با فعالیت حرفهای موسیقی ارتباط نزدیکتری داشته باشند. از طرف دیگر، مردم نیز میتوانند بخشی از فرایند تمرین و آموزش را مشاهده کنند.
این مجموعه در سال ۲۰۱۴ جایزه سالانه ساختمان دانمارک را دریافت کرد و در سال ۲۰۱۵ نیز از سوی کمیته جوایز ساختمانی آلبورگ مورد تقدیر قرار گرفت.
جمعبندی معماری خانه موسیقی دانمارک
خانه موسیقی آلبورگ نمونهای از معماری فرهنگی است که آموزش، اجرا و فضای عمومی را درون یک سیستم مشترک سازماندهی میکند.
سالن اصلی حدود ۱۳۰۰ نفره در مرکز پروژه قرار گرفته و فضاهای آموزشی U شکل آن را در آغوش گرفتهاند. فویه پنجطبقه نیز مانند یک میدان داخلی، بخشهای مختلف را به یکدیگر و به منظره لیمفیورد متصل میکند.
در طراحی داخلی سالن کنسرت، فرمهای منحنی، بالکنهای شناور، پوششهای گچی و عناصر سقفی قابل تنظیم، حاصل همکاری نزدیک معماری و مهندسی آکوستیک هستند. در مقابل، نمای خارجی با احجام مکعبی و زاویهدار، چهرهای صنعتی و شهری به ساختمان داده است.
سیستم تهویه طبیعی فویه، گرمایش و سرمایش از طریق کف بتنی، استفاده از جرم حرارتی، تهویه کمسرعت زیر صندلیها، مدیریت هوشمند تجهیزات و بهرهگیری از انرژی خورشیدی نیز نشان میدهند که مسائل محیطی از ابتدا بخشی از طراحی پروژه بودهاند.
خانه موسیقی دانمارک فضایی است که در آن موسیقی فقط روی صحنه اجرا نمیشود. موسیقی در اتاقهای تمرین، مسیرهای حرکتی، پنجرههای داخلی، فویه و ارتباط میان کاربران جریان دارد؛ معماریای که مانند بدنه یک ساز، زمینهای برای تقویت صدا، تعامل و خلاقیت فراهم میکند.
مترجم: شیرین حاجیونی
تحریریه معماری آرل
