معرفی خانه تاریخی ملک‌الشعرای بهار

محمد تقی بهار، شاعر، مورخ، محقق، روزنامه‌نگار، سیاستمدار و استاد برجسته دانشگاه و فرزند میرزامحمد کاظم صبوری است. وی متولد ۱۳۶۲ هجری شمسی در شهر خراسان است و تا پیش از پیوستن به مشروطه در سن ۲۰ سالگی، خانه‌ای در تهران نداشته است.

محل قرارگیری کنونی منزل مرحوم ملک‌الشعرای بهار در خیابان طالقانی، خیابان ملک‌الشعرای بهار، کوچه گوهر، پلاک ۹ است. نکته قابل توجه در این خصوص نامگذاری خیابان اصلی به نام ملک‌الشعرای بهار می‌باشد که خود نشان‌دهنده اهمیت و ارزش این شخص و بنا است.

بنای موجود در این ملک که به سبک بناهای دوران تجدد و نوگرایی در تهران و بعد از احداث خیابان‌های مطابق با اصول شهرسازی و با شکل جدید ساخته شده، مربوط به اواخر دوران پهلوی اول بوده و قدمتی تقریبا هفتاد ساله دارد. در ساخت این بنا از مصالح مرسوم و محصول همان دوران مانند آجر قزاقی، چوب، موزاییک، شیشه، گچ، تیر چوبی و تیرآهن و … استفاده شده است.

خانه ملک الشعرا بهار

معماری و جزئیات بنای خانه بهار

خانه قدیمی بهار، از جمله خانه‌های سبک ایرانی با پلان مستطیل شکل در انتهای کوچه‌ای بن‌بست، یادگار یکی از نوادر شعر و موسیقی کشور و محل زندگی شاعری توانا و سیاستمداری بزرگ است. دری بزرگ ما را به حیاطی وسیع با بنایی در بخش شمالی هدایت می‌کند.

کل عرصه ملک مستطیل شکل می‌باشد و تقریبا در تمام بخش شمالی دارای ساختمان نواری است. بنا شمالی جنوبی است و حیاط در بخش جنوبی با تقسیم‌بندی‌های جزیی و محوطه‌سازی با چند درخت و درختچه می‌باشد. این اثر فرهنگی تاریخی متعلق به هفتاد سال پیش و دارای دو طبقه شامل زیرزمین و طبقه اول می‌باشد.

خانه ملک الشعرا بهار

فضای زیرزمین

ورودی بخش زیرزمین در قسمت غربی بناست و بعد از ورود به خانه و رسیدن به حیاط کوچک جلوی ورودی با دری به ابعاد ۱۶۰*۷۰ و طی نمودن چند پله می‌توان به کف زیرزمین رسید. زیرزمین دارای یک راهرو و در مرکزی است. این راهرو در بخش اول خود کمی باریکتر به عرض حدود ۱ متر و دارای سه اطاق در سمت شمال و جنوب خود است. در قسمت جنوبی اطاقی بزرگ به ابعاد ۶*۴ متر و با پنجره‌هایی با ابعاد ۲*۴ متر روبه‌روی اطاق کوچک‌تر پلکانی در بخش جنوب راهرو واقع شده است که با ۸ پله به همکف و با ۶ پله به طبقه اول می‌رسد.

از این قسمت راهرو که بگذریم به فضایی چهارگوش با ابعاد ۲*۲ می‌رسیم که دستشویی زیرزمین در این قسمت قرار گرفته و در ادامه مسیر به اطاق مربع شکل با ابعاد ۵*۶ و با پنجره‌ای بزرگ به سمت جنوب می‌رسیم. این بخش اصلی‌ترین بخش زیرزمین و مهم‌ترین اطاق در این طبقه می‌باشد. سقف زیرزمین طاق غربی با تیرریزی آهنی است که به شکل خوبی بدون تزئینات اجرا گردیده است. در و پنجره‌ها تماما چوبی و به فرم گذشته باقی مانده است.

خانه ملک الشعرا بهار

فضای طبقه اول

کل فضای عرصه ملک بالغ بر ۶۰۰ مترمربع است، راه ورودی به طبقه اول توسط پلکانی از جنس موزاییک ریختگی و در حیاط جنوبی است. بعد از ورودی از پله‌های نمای جنوبی به سطح طبقه اول می‌رسیم. در بخش طولانی پلان رو به سمت جنوب ایوانی کوچک و به شکل نیم‌دایره با دو ستون مدور چهره زیبایی به بنا داده و البته تنها تنوع پلانی بناست. در و پنجره‌ای کوچک این طبقه را به فضای شرقی بنا متصل می‌نماید که البته اکنون به فاصله کمی از این بنا دیواری قرار گرفته که خانه بهار را از همسایه شرقی جدا می‌کند.

خانه ملک الشعرا بهار

سقف بنا شیروانی با خرپای چوبی است. زیر شیروانی لته‌کوبی شده و روی آن از ملات کاهگل و روی آن از ملات گچ استفاده شده که البته این بخش آسیب‌های فراوانی دیده و نیاز به مرمت اضطراری دارد. درها و پنجره‌های این طبقه همگی چوبی بوده و البته آسیب‌های جدی اغلب آنها را در معرض نابودی کامل قرار داده است.

محوطه‌سازی وضع موجود در عرصه اثر به دلیل عدم رسیدگی و توجه کافی تقریبا از بین رفته و شکل اولیه آن تغییرات زیادی نموده، بزرگترین تغییر آن ایجاد دو اتاق به عنوان بخش سرایداری در بخش جنوب غربی عرصه است که هیچ تناسب و توازنی با بنای قدیمی ندارد.

خانه ملک الشعرا بهار

وضعیت فعلی، بهره‌برداری و مالکیت بنا

نوع بهره‌برداری و خصوصیات بارز آن

شکل بهره‌برداری از این بنا در حال حاضر نادرست است و استفاده از آن به عنوان انبار لوازم اداری فرسوده به هیچ عنوان شایسته نام بهار نیست. مرکز اسناد ملی به عنوان متولی و بهره‌بردار و با شخصیتی کاملا فرهنگی، کمترین توجه به اثر ننموده و با ادامه این روند یکی از اسناد ملی معتبر و تاریخی کشور به فراموشی سپرده می‌شود.

خانه ملک الشعرا بهار

عوامل تزئین شده و نوع آنها

خانه بهار به دلیل شخصیت فرهنگی و ساده مالک آن فاقد هر گونه تزئینات بوده و به نوعی نشان‌دهنده طرز فکر خاص ملک‌الشعرا است. تنها شکل تزئینی موجود در کل عرصه یک ردیف آجرچینی تیزه‌دار قطاری در پیشانی بام است که البته جلوه خاصی به نمای بیرونی داده است.

خانه ملک الشعرا بهار