دودکش جن (هودو): پدیدهای زمینشناسی در ماهنشان زنجان
بسیاری از گردشگران برای دیدن پدیدههای زمینشناسی مانند هودو، با صرف هزینههای قابل توجه، راهی مناطق توریستی مانند کاپادوکیا در ترکیه یا برایس کنیون در آمریکا میشوند. اما غافل از اینکه در نزدیکی شهر ماهنشان، در فاصله ۱۲۰ کیلومتری زنجان، این پدیده زیبای زمینشناسی با نام “دودکش جن” قابل مشاهده است.
هودو (Hoodoo) در اصطلاح علمی به سنگهای غولپیکری گفته میشود که به دلایل گوناگون، به ویژه فرسایش، به شکل قارچ درآمدهاند. این پدیده زمانی رخ میدهد که یک سنگ کوچک در زیر قرار گرفته و یک یا چند سنگ بزرگتر بر روی آن جای گرفته است.
جاذبه گردشگری پنهان در ایران
این پدیده زمینشناسی در سراسر جهان به عنوان یکی از جاذبههای گردشگری شناخته میشود. “دودکش جن” یکی از نمونههای برجسته هودو در ایران است که علاوه بر جلوه بصری چشمگیر، داستانها و گمانهزنیهای فراوانی در مورد دلیل نامگذاری آن وجود دارد. با این حال، هیچ دلیل مستند و قطعی برای این نامگذاری مطرح نشده و بیشتر دیدگاهها در حد حدس و گمان باقی ماندهاند.
شهر ماهنشان نیز، علاوه بر این پدیده طبیعی، دارای پیشینهای تاریخی غنی است. این شهر در گذشتههای دور، از جمله محل حکومت مادها بوده و آثار و بناهای تاریخی و مذهبی متعددی را در خود جای داده است که بازدید از آنها در کنار تماشای دودکش جن، میتواند تجربهای جذاب باشد.
روند ایجاد دودکش جن (هودو)
فرسایش ناهمگن و خلق اشکال طبیعی
فرسایش در سازندهای زمینشناسی که شامل تناوبی از کنگلومرا، لایههای سست رسی و مارنی، یا لایههای سخت ماسهسنگی هستند، میتواند اشکال بسیار جالبی را خلق کند. گاهی حاصل این فرسایش ناهمگن، ایجاد ستونها یا رشته ستونهای دیوارهمانند است. این ستونها که معمولاً در قسمت بالایی آنها یک قطعه سنگ بزرگتر یا بخشی از یک لایه سخت باقی مانده است، در اصطلاح “دودکش جن” یا “تخت دیو” نامیده میشوند.
در منطقه ماهنشان، مجموعهای از این ستونها با اشکال و اندازههای متنوع مشاهده میشوند که نشاندهنده قدرت فرسایش در طول زمان است.
فرسایش، پدیدهای فراتر از تصور
فرسایش پدیدهای است که درک آن ممکن است ساده به نظر برسد، اما تاثیر آن در شکلگیری بسیاری از پدیدههای طبیعی، فراتر از تصور است. یکی از این پدیدهها که در اصطلاح عامیانه “دودکش جن” نامیده میشود، در واقع نوعی فرسایش زمینشناسی است.
در اصطلاح زمینشناسی، “هودو” (Hoodoo) به نوعی از فرسایش گفته میشود که در اثر آن، منارههای طویلی از رسوبات و سنگها از لایههای ابتدایی باقی میمانند. هودوها، منارههایی بلند و نازک هستند که در اثر فرسایش بخشهای زیرین حوضهها و زمینهای ناپیوسته به وجود میآیند. این پدیدهها بیشتر در نواحی مرتفع فلات کلرادو و بدزمینهای (مناطق سنگلاخی با فرسایش بر روی زمینهای سیلتی و رسی) دشتهای بزرگ شمالی در آمریکا مشاهده میشوند.
اگرچه این ساختارها در تمام نقاط زمین قابل مشاهده هستند، اما در هیچ نقطهای به فراوانی بخش شمالی پارک ملی برایس کنیون نیستند. هودوها (دودکش جن) شباهت زیادی به منارهها دارند و گاهی با آنها اشتباه گرفته میشوند. اما باید در نظر داشت که منارهها ضخامتی تقریباً یکسان دارند که از پایین به بالا کاسته میشود، در حالی که هودوها ضخامت متفاوتی در طول خود داشته و ظاهری شبیه مجسمههای طولانی اقوام سرخپوست دارند.
در گذشته، به دلیل محدودیت دانش عمومی، دلیل بسیاری از پدیدهها به عوامل ماوراء طبیعی و باورهایی که کمتر قابل بحث بودند، نسبت داده میشد. به همین دلیل، دلیل ایجاد این ساختارها به جنها نسبت داده میشده است. این پدیدهها بزرگی و بلندیهای متفاوتی دارند و میتوانند از اندازه یک انسان معمولی تا چندین ده متر باشند. در مناطق مختلف ایران، از جمله شهرستان ماهنشان واقع در استان زنجان نیز این پدیده قابل مشاهده است.
