خلاقیت چیست؟
خلاقیت واژهای مبهم است که تعریف دقیق آن دشوار است. این مفهوم، مانند بسیاری از واژگان مهم دیگر، با محدود کردن آن به یک چهارچوب سلیقهای، ارزش خود را از دست میدهد. با این حال، به طور کلی میتوان گفت خلاقیت یک فرایند ذهنی است که از ترکیب قدرت ابتکار و انعطافپذیری برای تولید یک محصول ارزشمند، کاربردی و نوآورانه بهره میبرد.
آلوین تافلر در کتاب “موج سوم” اشاره میکند که در عصر حاضر که عصر فراصنعت و فنآوری اطلاعات است، تنها فکری که میتواند کارساز باشد، خلاقیت است. این در حالی است که در تصور بسیاری، دستیابی به اهداف با اطلاعات کافی، استدلال و تجزیه و تحلیل ماهرانه امکانپذیر است و خلاقیت را محدود به افراد خاصی میدانند. اما امروزه دانشمندان بر آموزش خلاقیت و بررسی خصوصیات افراد خلاق به عنوان عاملی برای ظهور این فرایند حیاتی تأکید دارند.
خلاقیت یک فرایند ذهنی است که در ذهن یک معمار خلاق نیازمند دو پیشنیاز اساسی است: تخیل و تصور. تخیل، تصاویر و اوهامی است که معمار آزادانه برای خلق یک اثر معماری در ذهن خود میپروراند و مقدمهای مناسب برای خلاقیت معمارانه محسوب میشود. تصور معماری، تصاویر ذهنی است که معمار با راهنمایی استادش از یک اثر معماری واقعی میسازد، حتی اگر آن اثر را قبلاً ندیده باشد.
معمار برای تبدیل تخیلات خود به واقعیت، باید با استفاده از تصورات اکتسابی، آنها را به جهان واقعیت وارد کند. تخیل، عامل تسریعکننده تصور است، در حالی که تصور، صافی است که تخیل برای پیوستن به واقعیت باید از آن عبور کند.
با داشتن این دو پیششرط، خلاقیت معماری و به طور کلی فرایند خلاقیت به عینیت میرسد. ویژگیهای فردی نیز در تولید این فرایند بسیار تأثیرگذار هستند.
ویژگیهای افراد خلاق
بر اساس تحقیقات تورنس، شانزده ویژگی در افراد خلاق بررسی شده است که مهمترین آنها عبارتند از:
۱. سرکشی
افراد سرکش نسبت به افراد آرام و منضبط، سطح بالاتری از خلاقیت دارند. این افراد برای مطرح کردن خود در محیط، دست به ابتکار و نوآوری میزنند و کمتر عادت رویه حاکم را میپذیرند که این امر منجر به بروز تفکر خلاق میشود.
۲. رهایی (دیوانهوار بودن)
تفکر رها و “دیوانهوار” در معماری، به خصوص در سبکهایی مانند “دیکانستراکشن”، کاملاً آشنا است و نشاندهنده تفکرات خلاقانه است.
۳. شوخطبعی (داشتن تفکرات فانتزی)
افراد خلاق با حرکت بر خلاف تفکر عادتزده دیگران، نوعی تفکر فانتزی تولید میکنند که در ظاهر شوخطبعانه است، اما با هدایت صحیح میتواند به تفکرات خلاقانه منجر شود.
۴. گریز اندیشی
این ویژگی فرد را قادر میسازد تا برای حل مسائل از راههای مختلف و راهحلهای نوآورانه استفاده کند و همواره سعی در یافتن راههایی غیرمعمول برای حل مشکلات دارد. این تلاشها، زمینه مهمی برای بروز تفکرات خلاق فراهم میکند.
موانع بروز خلاقیت
به گفته ژان پیاژه، خلاقیت حفظ قسمتی از دوران کودکی است. کودکان به دلیل نداشتن تجربه و اطلاعات زیاد، مسائل را از راههای خلاقانه حل میکنند. این دو عامل، از نظر محققان، موانع مهم خلاقیت در افراد بزرگسال هستند:
۱. اطلاعات زیاد
انبوه اطلاعات باعث میشود فرد با اتکا به دانش موجود، مسئله را حل کند و به فکر راههای جدید نیفتد. به عنوان مثال، در حالی که فرد عادی با دو زاویه قائم همیشه مربع میسازد، فرد خلاق میتواند با همین دو زاویه، زاویه ۱۸۰ درجه نیز بسازد.
۲. تجربه
فرد با دیدن نتایج راهحلهای دیگران، بدون تفکر خلاقانه به راهحل مسئله خود میرسد. این رویکرد، که بر اساس تجربه دیگران استوار است، منجر به تولید بیشتر و سود بیشتر میشود، اما خلاقیت اقتصادی که بر کیفیت بهتر تمرکز دارد، میتواند سود بیشتری را به ارمغان آورد.
خلاقیت در معماری
توجه به خلاقیت در معماری پس از جنگ جهانی دوم افزایش یافت. اما هنرمندان، از جمله معماران، فیلمسازان و نمایشنامهنویسان، در ابتدا از پژوهش در این زمینه عقب ماندند، زیرا بروز خلاقیت را امری مقدس و الهی میدانستند. افرادی چون فرانک لوید رایت و لوکوربوزیه، خلاقیت را به نور انسانی و حتی رنگ مذهبی تشبیه میکردند.
با این حال، تلاشهایی برای ارتقاء خلاقیت در معماری صورت گرفت. معماری مدرن در اروپا و سپس در ایالات متحده، سنتشکنی را آغاز کرد و معماری را به عنوان امری خلاقانه و آموزشی توسعه داد.
از فعالان مهم در این زمینه میتوان به ژان لاباتوت اشاره کرد که در مقالهای با عنوان “ره یافتی به ترکیب در معماری”، به این موضوع پرداخت که “چیزها به خودی خود چیز نیستند، بل آنی هستند که ما مینگریم.”
محققان دیگری چون گاستون باشلار در کتاب “بوطیغای فضا” و ژان لسکور، به اهمیت خلاقیت در معماری و مفهوم “فراموشکاری خلاقه” پرداختهاند. لسکور معتقد است که آفرینش، ترکیبی جدید است که در زمان و مکانی خاص، چون ندایی از گذشته فرد ظاهر میشود.
پس از بررسی تاریخچه خلاقیت در معماری، به علل و چگونگی بروز خلاقیت در این رشته میپردازیم.
تحریریه معماری آرل
منبع: https://www.arel.ir
