تاریخچه باغ نگارستان: از قصر ییلاقی تا مرکز فرهنگی
قصر یا باغ نگارستان بین سالهای ۱۲۲۲ تا ۱۲۲۸ ه.ق. به فرمان فتحعلی شاه قاجار، با هدف ایجاد یک مرکز ییلاقی-حکومتی در خارج از دارالخلافه تهران ساخته شد. به دلیل وجود نقاشیها و نگارگریهای متعددی از فتحعلی شاه قاجار و درباریان او در ساختمانهای مختلف، این باغ به «نگارستان» شهرت یافت. این قصر باغ در روزهای اولیه خود دارای وسعت زیادی بوده است؛ به گونهای که طبق اسناد قاجاری دروازه جنوبی آن در ضلع شمالی میدان بهارستان واقع بوده و از طریق شرق به دروازه شمیران و از طرف غرب به خیابان صفی علیشاه منتهی میشده است.
در این قصر باغ، عمارتها و تالارهای باشکوهی چون عمارت دلگشا، تالار سلام، تالار قلمدان و چندین حوضخانه برپا گردیده بود. باغ نگارستان رویدادهای تاریخی-سیاسی فراوانی را به خود دیده است که از جمله میتوان به قتل دولتمرد آزاده ایرانی، میرزا ابوالقاسم فراهانی به دست محمد شاه و عوامل او اشاره کرد.
دگرگونی باغ نگارستان: تولد مراکز علمی و فرهنگی
در سال ۱۲۸۴ ه.ق. با اجرای طرح توسعه شهری ناصرالدین شاه، باغ نگارستان وارد محدوده شهر تهران شد و با کاسته شدن از اهمیت سیاسی آن، در اختیار مؤسسات فرهنگی مختلف قرار گرفت. در زمان سلطنت مظفرالدین شاه، به تبعیت از اروپا، نخستین مدرسه فلاحت و مدرسه صنایع مستظرفه به سرپرستی نقاش معروف، محمد غفاری «کمالالملک» در این محل تأسیس گردید. به سال ۱۳۰۷ خورشیدی، اعتمادالدوله قراگوزلو، وزیر فرهنگ ایران، باغ نگارستان را به عنوان محل دائمی دارالمعلمین عالی در نظر گرفت. سپس نقشه ساختمان یک مدرسه عالی با رعایت سبک ایرانی-قاجاری و اصول مدرسهسازی توسط نیکلای مارکوف (معمار پناهنده روسی) در ضلع شمالی باغ نگارستان تهیه و اجرا شد. در این مجموعه ده هزار مترمربعی، ۱۶۴ اتاق و دو تالار بزرگ احداث شد. در سال ۱۳۱۱ خورشیدی، دارالمعلمین عالی با تغییر نام خود به دانشسرای عالی، به تربیت معلم برای مدارس جدید ایران پرداخت. در سال ۱۳۱۵ خورشیدی نیز عمارت بزرگ دیگری به عنوان کتابخانه در شمال شرقی باغ نگارستان بنا گردید و پروین اعتصامی، شاعر نامدار ایرانی، به عنوان معاون این کتابخانه مشغول به کار شد.
نقش باغ نگارستان در دانشگاه تهران و پرورش بزرگان
در طول بیش از نیم قرن، تعداد زیادی از شخصیتهای علمی، ادبی و هنری کشور همچون: ملکالشعرای بهار، کاظم عصار، علیاکبر دهخدا، بدیعالزمان فروزانفر، جلال همایی، سعید نفیسی، محمود حسابی، ابراهیم پورداوود، غلامحسین صدیقی، پرویز خانلری، محمد معین، محمدابراهیم باستانی پاریزی، علیمحمد کاردان و… در این مجموعه تاریخی به تحصیل و تدریس علم پرداختهاند. در سال ۱۳۱۳ خورشیدی قانون تأسیس دانشگاه تهران در مجلس شورای ملی تصویب شد و از سال ۱۳۲۵ برخی از دانشکدهها و مؤسسات به محل امروزی دانشگاه تهران منتقل شدند. از سال ۱۳۳۵ خورشیدی این بنای عظیم به مؤسسه لغتنامه دهخدا، مؤسسه جغرافیا، مؤسسه زبانهای خارجی و کلاسهای عمومی دانشکده ادبیات اختصاص یافت و در سال ۱۳۳۷ خورشیدی به همت دکتر غلامحسین صدیقی به مؤسسه تحقیقات علوم اجتماعی و تعاون واگذار شد.
چالشهای بقا و تلاش برای حفاظت از میراث تاریخی
باید اذعان داشت که باغ نگارستان در معرض تخریبهای بسیاری قرار گرفته و بخشهای زیادی از آن نابود شده است. در سالهای ۱۳۵۰ و ۱۳۶۵ خورشیدی، طبق توافقاتی بین دانشگاه تهران و سازمان برنامه و بودجه، باغ نگارستان به آن سازمان برای ایجاد پارکینگ و تعمیرگاه واگذار شد که موجب اعتراض تنی چند از استادان دانشگاه تهران و فارغالتحصیلان این دانشسرا از جمله آقایان دکتر روحالامینی، دکتر غلامحسین صدیقی، دکتر حسن حبیبی و غیره شد و بدین ترتیب از تخریب باقیمانده این اثر جلوگیری کردند. پس از انتقال دانشکده علوم اجتماعی و تعاون دانشگاه تهران به محل امروزی خود و تخریب بخشی از باغ نگارستان توسط سازمان برنامه و بودجه، با تصویب راهاندازی موزه تاریخ علم دانشگاه تهران در محل باغموزه نگارستان، کار حفاظت و بازسازی این مجموعه بیش از پیش مورد توجه مسئولان قرار گرفت.
باغ نگارستان با شماره ۲۰۸۲ در زمره آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
گالری تصاویر باغ نگارستان
تحریریه معماری آرل
گزارش و عکاسی: فائزه میرزایی، پروانه شاهسوار
