ورزشگاه امام رضا (ع) مشهد یکی از مهمترین پروژههای معماری ورزشی معاصر ایران است؛ مجموعهای درونشهری که با سقف کابلی، کاسه فشرده تماشاگران و فضاهای ورزشی متعدد زیر سکوها شناخته میشود. این ورزشگاه در بلوار خیام مشهد و در مجموعه ورزشی آستان قدس رضوی قرار دارد و در ۲۴ اسفند ۱۳۹۵ (۱۴ مارس ۲۰۱۷) رسماً افتتاح شد.
مشخصات ورزشگاه امام رضا مشهد در یک نگاه
- موقعیت: مشهد، بلوار خیام، تقاطع بلوار فردوسی
- کاربری: فوتبال، دوومیدانی و مجموعه چندمنظوره ورزشی
- مالک و بهرهبردار: آستان قدس رضوی
- تاریخ افتتاح رسمی: ۲۴ اسفند ۱۳۹۵ / ۱۴ مارس ۲۰۱۷
- ظرفیت اعلامشده در منابع: حدود ۲۵ تا ۲۷٫۷ هزار نفر؛ StadiumDB ظرفیت ۲۷٬۷۰۰ نفر را ثبت کرده است
- ابعاد زمین فوتبال: ۱۰۵ در ۶۸ متر
- مساحت پوشش سقف: حدود ۱۸ هزار مترمربع
- طراح معماری: مسعود ضیایی
- ویژگی شاخص: سقف کابلی ـ پارچهای متکی بر حلقه فشاری فولادی
در گزارشهای قدیمیتر، ظرفیتهایی مانند ۳۰٬۵۰۰ یا ۳۵ هزار نفر نیز ذکر شده بود؛ اما منابع پس از بهرهبرداری معمولاً عددی میان ۲۵ تا ۲۷٫۷ هزار صندلی را اعلام میکنند. به همین دلیل بهتر است ظرفیت نهایی با اشاره به اختلاف منابع بیان شود، نه بهعنوان یک عدد قطعی و بدون توضیح.
ایده معماری و جایگاه شهری
برخلاف بسیاری از ورزشگاههای بزرگ ایران که در حاشیه شهر ساخته شدهاند، ورزشگاه امام رضا در بافت شهری مشهد قرار گرفته است. این موقعیت دسترسی مجموعه را تقویت میکند، اما همزمان طراحی ورودیها، کنترل جمعیت، پارکینگ و تخلیه تماشاگران را به مسئلهای اساسی تبدیل میسازد. فرم بیضوی و یکپارچه بنا، ورودیهای پیرامونی و سازماندهی حلقهای سکوها پاسخی به همین شرایطاند.
در مقیاس شهری، سقف سفید و سازه پیرامونی ورزشگاه نقش نشانه را ایفا میکنند. نورپردازی غشای سقف در شب، حجم بنا را از یک سازه صرفاً عملکردی به یک عنصر شاخص در سیمای شمالغرب مشهد تبدیل کرده است.
سازه سقف؛ مهمترین ویژگی فنی پروژه
شاخصترین بخش معماری ورزشگاه، سقف سبک و کششی آن است. پوشش حدود ۱۸ هزار مترمربعی سقف با یک سامانه کابلی و غشایی اجرا شده و بارهای آن از طریق کابلها و حلقه فشاری فولادی پیرامون دهانه منتقل میشود. این راهکار سبب شده بخش بزرگی از جایگاه تماشاگران بدون ستونهای مزاحم پوشانده شود و دید به زمین حفظ گردد.
منطق سازهای سقف را میتوان ترکیبی از یک حلقه بیرونی مقاوم در فشار و شبکهای از اعضای کششی دانست. غشای روشن سقف علاوه بر حفاظت تماشاگران در برابر تابش و بارندگی، نور روز را بهصورت کنترلشده وارد فضای داخلی میکند. سبکبودن پوسته نیز در مقایسه با پوششهای سنگین، بار مرده سازه و ابعاد اجزای باربر را کاهش میدهد.
طراحی کاسه، دید تماشاگر و مسیرهای حرکت
کاسه ورزشگاه پیرامون زمین فوتبال و پیست دوومیدانی شکل گرفته است. شیب و آرایش ردیفهای صندلی با هدف ایجاد دید مناسب به میدان مسابقه تنظیم شده و بخشهای عمومی، جایگاه ویژه، رسانه و فضاهای خدماتی مسیرهای دسترسی جداگانه دارند. تفکیک مسیر ورزشکاران، مسئولان، خبرنگاران و تماشاگران یکی از اصول مهم طراحی ورزشگاههای حرفهای است که در این مجموعه نیز دنبال شده است.
وجود پیست تارتان پیرامون چمن، امکان میزبانی رویدادهای دوومیدانی را فراهم میکند؛ هرچند فاصله ایجادشده میان سکوها و زمین فوتبال در چنین الگوی چندمنظورهای از صمیمیت ورزشگاههای صرفاً فوتبالی میکاهد. در مقابل، فشردگی کلی کاسه و پوشش سقف به تمرکز صدا و شکلگیری فضای جمعی مسابقه کمک میکند.
فضاهای زیر سکو و برنامه چندمنظوره
یکی از امتیازهای اصلی پروژه، استفاده فعال از فضای زیر سکوهاست. بهجای آنکه این حجم تنها به راهروهای گردش و تأسیسات اختصاص یابد، مجموعهای از سالنهای تمرینی و خدماتی در آن جای گرفته است. منابع مختلف از ۱۰ تا ۱۴ سالن ورزشی یاد میکنند که رشتههایی مانند ژیمناستیک، بدنسازی، ورزشهای رزمی، تنیس روی میز و آمادگی جسمانی را پوشش میدهند.
رختکنهای مستقل تیمها، فضاهای گرمکردن، اتاق داوران، سالن کنفرانس خبری، جایگاه رسانه، فضاهای VIP، کلینیک پزشکی، موزه افتخارات ورزشی، بوفه و خدمات عمومی از دیگر اجزای برنامهاند. این تنوع کاربری کمک میکند مجموعه خارج از روز مسابقه نیز فعال بماند و بهرهوری اقتصادی و اجتماعی بنا افزایش یابد.
زمین، تجهیزات و استانداردهای مسابقه
زمین فوتبال با ابعاد استاندارد ۱۰۵ در ۶۸ متر، چمن طبیعی، سامانه آبیاری و زهکشی و تجهیزات موردنیاز برگزاری مسابقه تجهیز شده است. صندلیهای شمارهدار، گیتهای کنترل الکترونیکی، نورپردازی مسابقه، تابلوهای نمایش، سامانههای صوتی و مسیرهای تفکیکشده تردد نیز ورزشگاه را برای میزبانی مسابقات حرفهای آماده میکنند.
این ورزشگاه درجه A کنفدراسیون فوتبال آسیا را دریافت کرده است. این رتبه به مجموعهای از الزامات مربوط به زمین، روشنایی، ایمنی، رسانه، رختکنها، جایگاهها و مدیریت تماشاگران وابسته است و نشان میدهد پروژه تنها از نظر فرم معماری اهمیت ندارد، بلکه زیرساخت عملیاتی آن نیز در سطح مسابقات رسمی طراحی شده است.
فرایند ساخت و افتتاح
مطالعات اولیه مجموعه در دهه ۱۳۸۰ آغاز شد و اجرای پروژه طی چند مرحله ادامه یافت. تصاویر دوره ساخت، روند شکلگیری کاسه بتنی، نصب سازه فولادی پیرامونی و اجرای سقف را نشان میدهند. ورزشگاه سرانجام در ۲۴ اسفند ۱۳۹۵ با حضور مسئولان ورزشی افتتاح شد؛ تاریخی که برابر با ۱۴ مارس ۲۰۱۷ است.
پروژه حاصل همکاری تیمهای ایرانی و شرکتهای تخصصی خارجی در بخشهایی مانند مهندسی سقف، صندلیها، چمن و پیست بوده است. همین ترکیب دانش طراحی، اجرای سازه سبک و تجهیزات ورزشی سبب شد ورزشگاه امام رضا در زمان افتتاح بهعنوان یکی از مجهزترین ورزشگاههای ایران معرفی شود و در فهرست نامزدهای بهترین ورزشگاههای افتتاحشده سال ۲۰۱۷ نیز قرار گیرد.
تحلیل معماری ورزشگاه امام رضا
ارزش معماری پروژه را میتوان در سه تصمیم اصلی خلاصه کرد: نخست، تبدیل سقف به عنصر هویتی و سازهای؛ دوم، استفاده حداکثری از حجم زیر سکوها؛ و سوم، جایدادن یک ورزشگاه بزرگ در بافت شهر. نمای بنا بیش از آنکه بر پوستهای تزئینی متکی باشد، از ریتم سازهها، ورودیها و کشش غشای سقف شکل میگیرد.
مهمترین چالش پروژه نیز همین موقعیت درونشهری است. ورزشگاه در روز مسابقه جمعیتی بسیار بیشتر از شرایط عادی محله جذب میکند؛ بنابراین کیفیت تجربه آن فقط به طراحی کاسه محدود نیست و به حملونقل عمومی، مدیریت ورود و خروج، دسترسی عابر پیاده و برنامهریزی پارکینگ وابسته است. نزدیکی به ایستگاه مترو خیام مزیتی مهم برای کاهش وابستگی به خودروی شخصی به شمار میرود.
آدرس و دسترسی به ورزشگاه
ورزشگاه در مشهد، بلوار خیام و محدوده تقاطع بلوار فردوسی قرار دارد. ایستگاه مترو خیام در خط یک متروی مشهد، نزدیکترین گزینه حملونقل عمومی است. در روز مسابقه، زمان بازشدن درها، محدودیتهای ترافیکی و مسیر ورودی هر جایگاه ممکن است تغییر کند؛ بنابراین تماشاگران باید اطلاعات همان رویداد و مندرجات بلیت را ملاک قرار دهند.
پرسشهای متداول
ظرفیت ورزشگاه امام رضا چند نفر است؟
ظرفیت در منابع مختلف متفاوت است. منابع پس از افتتاح معمولاً حدود ۲۵ هزار نفر را ذکر میکنند و StadiumDB عدد ۲۷٬۷۰۰ صندلی را ثبت کرده است. اعداد ۳۰٬۵۰۰ و ۳۵ هزار بیشتر در گزارشهای پیش از تکمیل پروژه دیده میشوند.
ورزشگاه امام رضا چه سالی افتتاح شد؟
افتتاح رسمی ورزشگاه در ۲۴ اسفند ۱۳۹۵، برابر با ۱۴ مارس ۲۰۱۷ انجام شد.
طراح ورزشگاه امام رضا چه کسی است؟
در منابع تخصصی ورزشگاه، مسعود ضیایی بهعنوان طراح معماری پروژه معرفی شده است. بخشهای تخصصی سازه سقف و تجهیزات نیز با مشارکت شرکتهای ایرانی و خارجی اجرا شدهاند.
آیا ورزشگاه کاملاً سرپوشیده است؟
سقف، جایگاههای تماشاگران را میپوشاند اما زمین مسابقه باز است. بنابراین اصطلاح دقیقتر، ورزشگاه با سکوهای مسقف و سقف کابلی ـ غشایی است.
منابع: StadiumDB، مجموعه تصاویر Wikimedia Commons و اطلاعات منتشرشده درباره افتتاح ورزشگاه. تصاویر این مطلب از ویکیمدیا کامنز و مطابق مجوز درجشده در توضیح هر تصویر استفاده شدهاند.
