هنرمندان برای چه خودنگاری می کنند؟

چرا هنرمندان خودنگاره می‌کشند؟ نگاهی به تاریخچه سلف پرتره

تاریخ نقاشی اروپا تا آستانه مدرنیسم، سرشار از نمونه‌های عالی سلف پرتره‌هایی است که نه تنها از امتیاز بزرگ شبیه‌سازی چهره و شخصیت‌پردازی بهره می‌برند، بلکه اغلب سرنمون‌های برجسته مکتب‌ها و سبک‌های رایج زمانه خود بودند. با اختراع آینه در دوره رنسانس و اهمیت یافتن روز افزون مفهوم فرد و بی‌همتایی او، خودنگاری به یک ژانر مهم هنری تبدیل شد و به موازات تشدید بحران فراگیر هویت در جوامع امروزین و نیاز به مفهوم‌سازی و هویت‌یابی، اوجی تازه گرفت. شاید اغراق نباشد اگر گفته شود امروز کمتر هنرمندی است که به نحوی و با استفاده از رسانه‌ای هنری خودنگاری نکرده باشد. تا جایی که بیان احساسات و افکار و تجربه‌های فردی و روایات و داستان‌های خاص زندگی هر هنرمند، این قرن را به عصر خودنگاری تبدیل کرده و در برخی موارد آن را به نوعی کند و کاو حاد و وسواس‌آمیز در خود، یا نمایش‌گری جسم و روح فرد کشانده است.

انگیزه‌ها و اهداف خودنگاری در طول تاریخ

خودنگاری در طول تاریخ انگیزه‌ها و اهداف متفاوتی را دنبال کرده است: برای شناخت بهتر آناتومی صورت و بدن انسان، برای شبیه‌سازی و تمرین تکنیک‌های نقاشی، برای کشف و بیان روح و روان انسان، برای خودشناسی و حتی برای ارزش‌گذاری و نمایش شخصیت یا جایگاه هنرمند. خودنگاره‌ها اگرچه همیشه ارزش اقتصادی نداشته‌اند اما در گذشته اغلب برای نشان دادن مهارت نقاش در کار چهره‌نگاری، نوعی تبلیغ برای کار او محسوب می‌شدند. این امر در مورد رامبرانت که اواخر عمر، زندگی‌اش از طریق چهره‌نگاری تامین می‌شد همان قدر صادق است که در مورد دورر که علاقه‌ای به چهره‌نگاری نداشت اما در خودنگاره‌هایش نهایت مهارت و کمال سبک خود را به نمایش می‌گذاشت. از اینها گذشته، خودنگاری به مراتب بیش از نقاشی از دیگران امکان آزمودن راه‌ها و شگردهای فنی جسورانه و بی‌سابقه را به هنرمند می‌دهد. چرا که به نظر می‌آید تفسیر اغراق‌آمیز ما از دیگران همیشه جایز یا مقدور نیست در حالی که خودستایی یا بی‌انصافی یا هرگونه تفسیر و تاویل ما از “خویشتن خویش” پذیرفتنی‌تر است.

بررسی خودنگاره‌های برجسته تاریخ هنر

آغاز خودنگاری: از قرون وسطی تا رنسانس

در اولین نمونه‌های خودنگاری قرون وسطی و اوائل رنسانس، نقاشان از افراد واقعی و از جمله خودشان به عنوان مدل‌های آثار پرجمعیت مذهبی و تاریخی و روایتی استفاده می‌کردند. بنابراین هدف اصلی، نمایش چهره “خود” نبود بلکه در دسترس بودن چهره یا اندام خود به عنوان مدلی برای تمرین چهره‌نگاری یا تکمیل آثار پرجمعیت بود. در بسیاری از این آثار، چهره نقاش در گوشه‌ای از کار و اغلب نزدیک به لبه ترسیم می‌شد؛ در پرده ازدواج آرنولیفی اثر وان آیک (1434)، پرتره نقاش یکی از دو چهره بسیار کوچک بازتاب یافته در آینه روبه‌رو است.

آلبرشت دورر: نمایش شهرت و کمال

دورر به تصویر اجتماعی و شهرت خود به شدت اهمیت می‌داد. او بیش از هر نقاش دیگر پیش از خود، چهره خود را نقاشی کرد و حدود دوازده خودنگاره از او باقی مانده است. آخرین خودنگاره او متعلق به سال 1500 در سن 29 سالگی شخصی‌ترین و در عین حال تمثالی‌ترین و مشهورترین خودنگاره رنگی و روغنی اوست.

لئوناردو داوینچی: مشاهده و تخیل

داوینچی، نقاش دانشمند، در سال 1512 چهره خود را در شصت سالگی بسی کهنه‌تر از سن واقعی خود پیش‌بینی و طراحی کرد. شیوه کار او در خودنگاری نیز مانند تمام مطالعات و اختراعاتش بر پایه دقت در مشاهده و تفکر در باب شناخت پدیده و تخیل درباره امکان آفرینش‌های تازه بود.

دیگو ولاسکس: نوآوری در جایگاه هنرمند

ولاسکس در شاهکار معمایی خود ندیمه‌ها شگرد نوآورانه وان آیک را به کار گرفت و پرتره تمام قد خود را در حال نقاشی در این پرده قرار داد. ایده نوآورانه در این اثر، نمایش خود به عنوان نقاش در کنار خانواده سلطنتی بود، کاری که تا آن زمان سابقه نداشت. خودنگاره او از یک سو به تصویر بازتاب یافته شاه و ملکه در آینه پشت کرده و از سوی دیگر منطقاً در روبه‌روی زوج سلطنتی ایستاده و در حال نقاشی کردن آن دو است و نه شاهزاده خانم کوچک و ندیمگان او که در مرکز تابلو قرار دارند.

رامبرانت: استاد بی‌بدیل خودنگاره

رمبرانت بیش از هر نقاش قرن هفدهمی خودنگاره کشید. تخمین اولیه خودنگاری‌های او بین هفتاد تا صد اثر بود که بعد از شناسایی اصالت کارها چهل و چهارتای آن رنگ و روغن، سی و دو اچینگ و هفت طراحی به عنوان کار دست او شناخته شده‌اند.

ونسان ونگوگ: بازتاب آشفتگی‌های روانی

وان گوگ در هفت سال آخر عمرش بیش از سی و هفت خودنگاره نقاشی کرد که سیر افت روانی او را نشان می‌دهند. با اینکه او از نمایش احساسات و هیجانات در اجزا و حالت کلی چهره خود پرهیز می‌کرد، به مرور زمان و با شکل‌گیری سبک ویژه و شدت گرفتن پریشانی‌های روحی‌اش، خودنگاره‌هایش آکنده از بیان حالات و تجربه‌های حاد روانی‌اش شدند.

منبع

تحریریه معماری آرل

منبع: نشریه هنرهای تصویری حرفه هنرمند شماره 49

بخشی از مقاله “هنرمندان برای چه خودنگاری می کنند؟” به قلم ثمیلا امیرابراهیمی