طراحی و معماری برج آزادی (شهیاد) تهران + پلان

برج آزادی یا همان برج شهیاد نمادی از معماری تهران در فرم و قالب معماری ایران می باشد. این ساختمان زیبا که یکی از نشانه های اصلی شهر تهران به شمار می رود توسط حسین امانت در سال ۱۳۴۹ طراحی و ساخته شده است. می توان عنوان کرد تقریباً در تمام نقاط دنیا ایران را با معماری برج آزادی به عنوان نماد می شناسند. برج آزادی، به عنوان نماد “ایرانِ مدرن” و برای یادبود جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران در میانه یکی از میدان‌های اصلی غربِ تهران به نام میدان شهیاد و آزادی کنونی واقع شده است. در ادامه تور کوچکی از ویژگی ها و کاستی های بیرون و درون برج را برای شما قرار داده ایم تا تجربه ای بس کوتاه از یک روز آرل در این مکان را حس کنید. با آرل در ادامه همراه باشید…

مشخصات برج آزادی

معمار: حسین امانت
سال طراحی و ساخت پروژه: ۱۳۴۹
شروع عملیات: ۱۱ آبان ۱۳۴۸
پایان عملیات: ۲۴ دی ماه ۱۳۵۰
تعداد طبقات: ۳
تعداد آسانسور: ۴
تعداد راه پله: ۲ (۲۸۶ پله)
طول بنا: ۶۳ متر
ارتفاع بنا از سطح زمین: ۴۵ متر
مساحت پروژه: ۷۸ هزار متر مربع
عرض پایه ها: ۶۴ متر
محوطه میدان: ۶۴ هزار متر مربع

نحوه برنامه ریزی و ساخت برج آزادی

در سال ۱۳۴۵خورشیدی طرح یک نماد معرف ایران بین معماران ایرانی به مسابقه گذاشته شد که در نهایت طرح آقای امانت‌، بیست و شش ساله از دانشگاه تهران برنده و برای ساخت انتخاب شد. عملیات بنای برج آزادی در یازدهم آبان ۱۳۴۸ خورشیدی آغاز و پس از بیست و هشت ماه کار‌، در ۲۴ دیماه ۱۳۵۰ با نام برج شهیاد به بهره برداری رسید. مساحت زیر بنای این میدان، حدود ۷۸ هزار مترمربع است و بنای آن به صورت دروازه‌ای به ارتفاع حدود ۴۵ متر ساخته شده است که پنج متر آن داخل زمین فرو رفته است‌. طاق آن از زمین، ۲۳ متر فاصله دارد و دارای هشت بخش مجزا است‌. عرض پایه این بنا ۶۶ متر است و ساختن آن ۳۰ ماه زمان برده است‌. در محوطه میدان‌، ۶۵۰۰۰ مترمربع، به صورتی زیبا باغچه‌بندی و گل کاری شده است‌. در ساختمان آن ۲۵۰۰۰ قطعه سنگ به کار رفته و ۹۰۰ تن آهن مصرف شده‌است‌.

مجموعه فرهنگی آزادی، متشکل از چند بخش در طبقه تحتانی برج آزادی قرار دارد و شامل موزه‌، کتاب‌خانه‌، واحد سمعی و بصری‌، سالن نمایشگاه‌، سالن اجتماعات ،سالن برگزاری کنسرت و کنفرانس است‌. مجموعه فرهنگی با ۵۰۰۰ مترمربع در بر گیرنده برج اصلی نیز هست‌. کتاب‌خانه مجموعه، با مساحتی حدود ۲۷۱۵ مترمربع و بیش از ۵۰۰۰۰ جلد کتاب‌، بسیار مجهز است و کتاب‌خانه محققان و مؤلفان نیز، با مساحت ۲۴۳ مترمربع، مکانی است که از طریق ۳۰ دستگاه کامپیوتر به شبکه‌های اطلاع‌رسانی داخلی و خارجی متصل است‌.یکی از ویژگی‌های موزه این بنا وجود تکه سنگی از کره ماه است که ریچارد نیکسون‌، رئیس جمهور سابق امریکا، در سفر به ایران به این موزه اهدا کرده است‌.

موزه ایران شناسی

موزه ایران شناسی یا سالن ایران شناسی یکی از عرصه های زیبایی است که نزدیک ورودی برج رد مرکز میدان واقع شده است. ۴۵ سال پیش که برج تکیمل شد، این مکان به برج تلفیق شده که نقشه ایران را در قالب نماد های کوچکی به نمایش گذاشت. البته در آن سالها ایران شامل ۱۸ استان بوده و به همین فقط ۱۸ نماد در این سالن قرار دارد. هر کدام از استان ها به دلیل اهمیت فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و … با نمادی کوچک به نمایش درآمده و اهمیت هر استان را در قالب ماکتی کوچک به نمایش گذاشته است.

نقاط قوت و ضعف برج آزادی

ایده، طرح، پلان، فرم و کانسپت به کار رفته در معماری برج آزادی همگی از نقاط قوت این بنای زیبا به شمار می روند. هارمونی الگوها و نقش و نگار طاق زیر پایه ها از زیباترین و جسورانه ترین اقدامات معماری ایران به شمار می رود. بتن یکپارچه فضای داخل در تمام مکان ها خودنمایی می کند. هندسه ای که در نقشه ها و پلان برج آزادی وجود دارد، هارمونی منظمی از اشکال اصلی طراحی می باشد. با وجود اینکه این ساختمان از بیرون، برون گرا و روشن به نظر می آید، فضای داخلی و ارتباط عرصه های مرموز و درون گرا می باشد. شاید این ویژگی به خاطر متریال بتن اسکپوز به کار رفته در بنا باشد. از مهم ترین ویژگی های طراحی برج آزادی بازی نور و نفوذ آن از بالا تا پایین بنا می باشد که چشم بازدیدکننده را به خود خیره می کند.

اگر بخواهیم نقطه ضعفی برای برج آزادی در نظر بگیریم فرهنگ عامه و نحوه برخورد عموم با این مکان است. متاسفانه پس از بازدید از این مکان استثنایی شاهد بودیم که بازدیدکنندگان در اینجا هم نشانه هایی از وندالیسم را به صورت شدید از خود بروز داده اند. درج یادگاری به وسیله انواع ماژیک، خودکار و لاک غلط گیر نشانه فقر فرهنگ در مقیاس گسترده است. ما حدود ۲۰ دقیقه را در بالکن مرتفع برج گذراندیم و در تمام مدت نه نگهبانی وجود داشت و نه ناظری. اینکه کسی برای نظارت در بالا و راه پله های برج وجود ندارد به این دلیل است که خود عموم می بایست رفتاری در خور یک ایرانی با فرهنگ داشته باشند. این ایده که امروزه لزوماً نیاز به یک فرد مراقب در مکان های فرهنگی-تاریخی باشد، تا تمام رفتار و حرکات ما را زیر نظر بگیرد منسوخ شده است. چون خود ما به عنوان یک انسان مسئولیم تا با رفتار مناسب از چنین آثاری مراقبت کنیم. باشد که شاهد چنین مواردی در هیچ کجای ایران نباشیم.

گالری تصاویر برج آزادی

برج شهیاد: نماد دو پهلو و میراث معماری

برج شهیاد، که امروزه با نام میدان آزادی شناخته می‌شود، نمادی چندوجهی در تاریخ معماری ایران است. این بنای باشکوه، که در سال ۱۳۵۴ خورشیدی به بهره‌برداری رسید، نه تنها از نظر سازه‌ای و زیبایی‌شناختی منحصر به فرد است، بلکه در طول زمان، مفاهیم و معانی متفاوتی را نیز به خود گرفته است.

ویژگی‌های ساختاری و طراحی

نکته‌ی برجسته در طراحی برج شهیاد، عدم وجود ستون‌های پایه یا دیوارهای باربر سنتی است. این برج به گونه‌ای طراحی شده که تندیس‌گونه و متکی به خود است. مقیاس عظیم آن می‌توانست آن را به نمادی از معماری خودکامه تبدیل کند، اما نوارهای کاشی فیروزه‌ای رنگ، توده‌ی ستون‌ها را می‌شکنند و به آن مقیاسی انسانی می‌بخشند. انحناهای ظریف این نوارها، حس اوج گرفتن به آسمان را القا می‌کنند و نشان‌دهنده‌ی دقت ریاضی در طراحی هستند؛ نظمی که به ایجاد یک ساختار طبیعی و ارگانیک انجامیده است. این رمز و راز اعداد در هندسه‌ی اسلامی تجلی یافته است.

پوسته کل ستون‌ها که با برنامه‌ی کامپیوتری طراحی شده، با وجود نظم دقیق هندسی، ظاهری شبیه به فلس ماهی و کاملاً ارگانیک دارد. طرح گنبد اصلی و گنبدهای کوچک‌تر داخلی، روایتی مدرن از گنبدهای سنتی سلجوقی هستند که از مسجد جامع اصفهان الهام گرفته شده‌اند.

انحناهای اصلی در نما

تقسیمات مخروطی قوس اصلی

طرح گنبد اصلی که تکیه‌گاه بام است و برخی گنبدهای کوچک‌تر داخل بنا، روایت مدرن گنبدهای سنتی سلجوقی هستند. این طرح‌ها از مسجد جامع اصفهان الهام گرفته شده‌اند.

عکس از رضا نجفیان – الگوی تیپ برش سنگ

عکس از رضا نجفیان – برج طغرل

الگوی سقف در تراز ۳۳ – پلان معکوس سقف در تراز ۳۳

سقف اتاق‌های سمعی بصری – عکس از رضا نجفیان – گنبد کوچک

طراحی پنجره‌های بالای بنا، یادآور برج‌های سلجوقی یا غزنوی است و اغلب با برج طغرل مقایسه شده است. تصمیم به وجود پنجره‌ها، که برخی آن را به قداست عدد ۹ در بهائیت نسبت داده‌اند، در نهایت بر اساس زیبایی‌شناسی اتخاذ شده است.

فرایند ساخت و نوآوری‌های فنی

ساخت

در دهه‌ی ۶۰ میلادی، استفاده از برنامه کامپیوتری برای تعیین ابعاد و مکان دقیق هر سنگ نما، امری خارق‌العاده بود. ۲۵ هزار قطعه سنگ در ۱۵ هزار اندازه‌ی مختلف، از ۴۰ سانتی‌متر تا ۶ متر، در نما به کار رفته است. برخی از این سنگ‌ها خمیده و برخی صاف هستند.

ایرج حقیقی، ناظر ساختمانی پروژه، به یاد می‌آورد که مختصات دقیق هر سنگ را می‌دانسته‌اند. کنار هم چیدن این سنگ‌ها، خود معمایی شبیه جورچین سه‌بعدی بوده است. مهندسان سازه پروژه از شرکت معتبر Arup & Ove و شرکا و مایکل دانکن سرپرست پروژه بودند. ابتکار دیگر، استفاده از پوشش سنگی روکار به عنوان قالب بتن‌ریزی بود که در داخل بنا نمایان بود. ضخامت سنگ‌ها از ۷ تا ۲۷ سانتی‌متر متغیر بود.

نمای سنگی به عنوان نمای نهایی

یکی از نوآوری‌های فنی برجسته برای آن دوران در ایران، استفاده از بتن نمایان با رنگ‌ها و بافت‌های گوناگون برای پوسته داخلی بنا بود. این رویکرد، در مقایسه با جریان غالب معماری آن دوره در غرب که از بتن نمایان در نمای بیرونی استفاده می‌شد، ارزشمند و مبتکرانه بود.

بافت و رنگ‌های مختلف بتن

مقطع بنا، گویاتر از هر نقشه‌ی دیگر، نحوه‌ی جانمایی پله‌ها و آسانسورها را در ستون‌ها نشان می‌دهد. دو ستون/پشت‌بند برای پله‌ها و دو ستون دیگر برای آسانسورها در نظر گرفته شد که برای تطابق با شیب ستون‌ها در دو مسیر مختلف به سمت بالا می‌روند.

برش شمال – جنوب

پیمانکار ساختمان، محمد پورفتحی، در اجرای طرح با تمام جزئیاتش بسیار دقیق عمل کرد و حتی تکنیک‌های ساختمانی جدیدی به کار برد. تمام گروه سازندگان ایرانی بودند، موضوعی که امانت و حقیقی به آن می‌بالند. در دورانی که کارشناسان خارجی فعال بودند، گروه معماران این پروژه و محسن فروغی به عنوان ناظر اصلی، تصمیم گرفتند گروهی کاملاً ایرانی داشته باشند (به استثنای نقشه‌های سازه‌ای که Arup & Ove طراحی کرده بود). در این بنا، ابداعات تکنیکی و طرح‌های خلاقانه استثنایی به چشم می‌خورد. تونل ورودی اصلی، خود شاهکار مهندسی سازه است.

عکس از رضا نجفیان – پلان ورودی اصلی تونل

بعد از ورودی اصلی، راهروی تونل‌مانندی به نام “گذرگاه پیشینیان” یا “تونل تاریخ” وجود دارد. داخل دیوارهای این راهرو، چهار ویترین عظیم کار گذاشته شده که Knoll International آن‌ها را طراحی کرده است.

عکس‌های تونل تاریخ

انتهای ورودی اصلی، کتابخانه مرکزی و در ادامه راهروی شمالی، بخش اداری قرار دارد. انتقادی کلی به طرح تسهیلات زیرزمین، فقدان هرگونه نظم در معماری آن است. البته می‌توان توجیه کرد که چون این بخش‌ها در زیر زمین هستند و دیده نمی‌شوند، چگونگی قرارگیری آن‌ها در کنار هم اهمیت چندانی ندارد. طراحی سطح بالای زیرزمین با حیاط‌های باز تسهیلات زیرزمین مطابقت دارد و این بارزترین نظم در طراحی است.

پلان برج و تسهیلات زیر زمین

از دید معماری، سه خوشه (اصلی): برج، گالری‌های ایرانی، موزه و تسهیلات دیگر، بدون هیچ نظم و ترتیبی در کنار هم جمع شده‌اند. نقشه‌ها و محوطه‌سازی‌های موجود چندین بار بازسازی شده‌اند، که امکان یافتن نظم در ارتباط بین تسهیلات زیرزمین با نقشه‌ی موقعیت را دشوار می‌کند، به غیر از مکان حیاط‌ها.

در نهایت، یکی از جزئیات ویژه‌ی این بنا، چند در سنگی به وزن تقریبی هفت تن و از سنگ گرانیت یکپارچه است که بر محوری فلزی می‌چرخند. این درها را غفار داورپناه، پیمانکار سنگ پروژه، کار گذاشته است. تمام گروه‌های ایرانی که این بنا را با کیفیتی ممتاز ساخته‌اند، قابل تقدیرند، از جمله سیدمهدی که یکی از ماهرترین سنگ‌کاران گروه بوده است.

درهای سنگی محوری

نوگرایی شهیاد و جایگاه نمادین آن

نوگرایی شهیاد

هوشنگ سیحون زودتر از غرب، قدم در راه پست‌مدرنیسم گذاشت. شهرداری پورتلند (اورگن)، کار مایکل گریوز (۱۹۸۲-۱۹۸۰) به عنوان اولین بنای پست‌مدرن شناخته شده، گرچه چارلز جنکز شروع پست‌مدرنیسم را اوایل دهه‌ی ۷۰ می‌داند. امانت و همکارانش که شاگردان سیحون بودند، در زمان ساخت برج شهیاد، از هم‌دوره‌ای‌هایشان در غرب جلوتر بودند. این معماران جوان توانستند فضاهایی به وجود آورند که در تاریخ معماری سابقه نداشت.

شهیاد با سرعت زیاد، در ۳ شیفت کاری و با عشق و علاقه طراحی و ساخته شد. این اولین تجربه‌ی تیم طراحی بود و از آنجا که اولین تجربه همیشه با احساسات شاعرانه آمیخته است، ساختمان خصوصیات ویژه‌ای کسب کرد. زیر طاق اصلی آن، نوآوری و تجربه‌ای تازه احساس می‌شود. در هنگام عبور از روی پل بین دو بخش طاق اصلی، در فضایی که مطلقاً کارکردی ندارد، دوباره تجربه‌ای تازه و شاعرانه حس می‌شود.

بسیاری از فضاها، به دنبال طرح به وجود آمدند و تیم طراحی آن‌ها را پیش‌بینی نکرده بود. به عنوان نمونه، بی‌نظمی پله‌های داخل دو ستون/پشت‌بند، فضاهای مدرن و دراماتیک شبیه به معماری دیکانستراکتیویستِ لیبسکیند به وجود آورده و بیش از آن فضاهای کانستراکتیویست‌های روسی و در نتیجه کارهای زها حدید را به یاد می‌آورد.

مدیا پارک زها حدید، دوسلدورف ۱۹۸۹-۱۹۹۲

فضاهای داخلی درست نقطه‌ی مقابل نمای مرتب و منظم و آراسته‌ی خارجی هستند. شاید بتوان این مغایرت را ناشی از شرایط کار سریع دانست. اما به طور قطع، نوعی دوگانگی بین فضاهای داخل و خارج وجود دارد. حتی نمای خارجی، خود پیوندی دوگانه از نمادگرایی ساسانی و اسلامی است. این می‌تواند بازتاب دوگانگی فرهنگ و مردم ایران در قرن گذشته نیز تلقی شود.

ایران تکنولوژی غرب و مدرنیسم را پذیرفته و با فرهنگ بومی خود تلفیق کرده بود، اما جامعه در کل خواهان تداوم طاق‌های سنتی بود. شهیاد در جزئیات و ساخت، بنایی استثنایی و حداقل دو دهه جلوتر از زمان خود بود.

نماد دو پهلو

اگر شهیاد ساختار ضعیفی داشت، بی‌شک در اوایل انقلاب به عنوان سمبل معماری سلطنتی سرنگون و ویران شده بود. اما بنا چنان محکم و استوار بود و چنان عظمتی داشت که اسلامی تلقی شد، جان سالم به در برد، ویران نشد و به نقطه‌ی پایانی تظاهرات تبدیل شد. میدان آزادی نام گرفت و از آن پس رابطه‌ی عشق و نفرت ۲۹ ساله‌ای بین این برج و جمهوری اسلامی آغاز شد.

از شهیاد به عنوان یک نماد استفاده‌ی بسیاری شد: روی اسکناس‌ها، پوسترهای وزارت ارشاد، تبلیغات روزنامه‌ها و هر آنچه به شهر تهران مربوط می‌شد. اما ناخشنودی کماکان وجود داشت تا در سال ۱۳۷۱ کرباسچی، شهردار وقت تهران، پیشنهاد کرد بنای جدیدی به عنوان نماد جمهوری اسلامی ایران ساخته شود.

از آنجا که هیچ‌کس نمی‌دانست معماری اسلامی دقیقاً چیست (سلجوقی، تیموری، مغولی، صفوی، قاجاری، غربی، اسلامی اسپانیایی یا هندی)، جمهوری اسلامی به سراغ شناخته‌شده‌ترین شکل معماری در اسلام رفت: یعنی مناره. غافل از اینکه برج‌های مخابراتی مشابه آن در دنیای غرب قبلاً ساخته شده بودند. به هر حال این برج چیزی شبیه مناره است که می‌تواند به نماد جدید جمهوری اسلامی تبدیل شود، اما مسئله اصلی، خلع شهیاد از مقامش به عنوان شناخته‌شده‌ترین نماد جمهوری اسلامی خواهد بود که در داخل، مقام اول و در خارج از کشور، مقام دوم را (بعد از چادر) دارد. خوشبختانه شهردار جدید تهران ۳۰ میلیون دلار بودجه به بازسازی برج شهیاد و احیای عظمت گذشته‌اش اختصاص داده است. شاید این پایان رابطه‌ی عشق و نفرت باشد. شهیاد همچنان محبوبیت خود را حفظ کرده، چنان که در جشنواره‌ی اخیر مجسمه‌های یخی در استان چهارمحال بختیاری، هنرمندان یک شهیاد از یخ ساختند.

اما تصویر محبوب من از شهیاد، نقاشی‌ای است که پسر ده ساله‌ام، صفا، به تازگی از آن کشیده است.

پمپیدو و میتران در دوران حکومتشان بناهای عظیمی ساختند. بنابراین، اگر شاه می‌خواست بزرگ‌ترین میدان جهان را بسازد، جمهوری اسلامی هم همان مسیر را دنبال می‌کند: ساخت بلندترین برج منطقه. متاسفانه ساخت این برج آنقدر طولانی شد – تا امروز ۱۷ سال – که برجی در دبی جای آن را گرفت. به هر حال بعید است که برج میلاد – باز هم با نامی نمادین، و این بار تجریدی‌تر و رساتر، چون به معنای تولد است – بتواند جای شهیاد را به عنوان نماد جدید ایران بگیرد. شهیاد به عنوان نماد مرکزیت شناخته شده، چون مقصد همه تظاهرات و راهپیمایی‌ها و محل برگزاری سخنرانی‌ها در خاتمه این مراسم است و واقعاً حال و هوای مکانی قدرتمندی دارد. انرژی ناشی از حضور صدها هزار نفر که در میدان جمع می‌شوند، در بنا طنین‌انداز می‌شود و آن را به نمادی زنده تبدیل می‌کند.

از سوی دیگر برج میلاد، نماد محور است، نمادی که می‌کوشد آسمان و زمین را به هم بپیوندد. متاسفانه، موقعیت مکانی و برنامه‌ریزی آن مانع کارهای بزرگ و جمعی است. با وجود کاربری‌های متنوع: مخابرات، دفاتر کار، هتل، مرکز خرید و… این برج کماکان یک مجموعه اختصاصی و بسته باقی خواهد ماند. زنده‌بودن شهیاد به دلیل کاربری‌اش به عنوان موزه یا دروازه یا سالن اجتماعات نیست، به دلیل شکوه حضور توده‌ی مردم، نفس‌شان، صداهایشان و جنبش‌شان است. و شگفت این که جمهوری اسلامی با ساخت تسهیلات اختصاصی و تجملّی، این حس زندگی را از برج میلاد به عنوان نماد جدید دریغ می‌کند.

انتشار بی‌سابقه پلان‌های برج آزادی (برج شهیاد)

میدان آزادی، که پیشتر با نام برج شهیاد شناخته می‌شد، با وسعتی بالغ بر ۱۵ هزار مترمربع، بزرگترین میدان در منطقه خاورمیانه به شمار می‌رود. این برج پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال ۱۳۵۷ (۱۹۷۹ میلادی) و به دنبال رویدادهای تاریخی استقبال از آیت‌الله خمینی، به میدان آزادی تغییر نام داد.

با وجود تغییر نام رسمی میدان به آزادی، همچنان بسیاری از ایرانیان، به ویژه مهاجران، این مکان را با نام قدیمی خود، شهیاد، به یاد می‌آورند.

تاریخچه و طراحی برج شهیاد

طراحی نماد ایران مدرن

برج شهیاد در سال ۱۳۴۹ خورشیدی توسط حسین امانت، معمار ایرانی مقیم کانادا، طراحی و ساخته شد. در آن زمان، امانت دانشجوی ۲۶ ساله بود که مسئولیت طراحی میدانی در پایتخت به مناسبت جشن‌های ۲۵۰۰ ساله شاهنشاهی ایران به او سپرده شد. هدف از این طرح، خلق نمادی از “ایران مدرن” و “دروازه تمدن بزرگ” در قرن بیستم بود.

مسابقه طراحی و آغاز ساخت

در سال ۱۳۴۵ خورشیدی، طرحی برای نماد معرف ایران میان معماران ایرانی به مسابقه گذاشته شد. طرح حسین امانت، که در آن زمان ۲۶ ساله و دانشجوی دانشگاه تهران بود، برنده این مسابقه شد. عملیات ساخت برج آزادی در یازدهم آبان ۱۳۴۸ خورشیدی آغاز و پس از ۲۸ ماه، در ۲۴ دی‌ماه ۱۳۵۰ با نام برج شهیاد به بهره‌برداری رسید.

رونمایی از منشور کورش کبیر

در روز افتتاح برج، محمدرضا شاه پهلوی به همراه همسرش در میدان شهیاد حضور یافتند و برای اولین بار، منشور کورش کبیر، که به عنوان نخستین سند حقوق بشر جهان شناخته می‌شود، در این مکان رونمایی شد. این اثر تاریخی که حدود ۲۵۵۰ سال پیش به فرمان کورش کبیر کتیبه شده، در حال حاضر در موزه بریتانیا نگهداری می‌شود.

پیوند تاریخ باستان و مدرنیته

رونمایی از منشور کورش در بنای برج، پیوندی میان تاریخ باستان ایران و دنیای توسعه‌یافته و صنعتی بود که شاه وعده آن را می‌داد. اگرچه تحقق کامل وعده قرار گرفتن ایران در جمع کشورهای صنعتی به تعویق افتاد، اما برج آزادی به زودی به نمادی شهری تبدیل شد که معماری شاخص آن، تلفیقی از طاق‌های معماری پیش و پس از اسلام و تبدیل آن‌ها به نمادی مدرن و چشم‌نواز بود.

مشخصات فنی و امکانات مجموعه فرهنگی برج آزادی

ابعاد و ساختار برج

مساحت زیربنای میدان آزادی حدود ۷۸ هزار مترمربع است. بنای برج به صورت دروازه‌ای به ارتفاع حدود ۴۵ متر طراحی شده که پنج متر آن در زیر زمین قرار دارد. فاصله طاق برج از زمین ۲۳ متر است و دارای هشت بخش مجزا می‌باشد. عرض پایه این بنا ۶۶ متر است و ساخت آن ۳۰ ماه به طول انجامیده است.

فضای سبز و مصالح به کار رفته

در محوطه میدان، ۶۵۰۰۰ مترمربع به صورت زیبا باغچه‌بندی و گل‌کاری شده است. در ساخت بنای برج، ۲۵۰۰۰ قطعه سنگ و ۹۰۰ تن آهن مصرف شده است.

مجموعه فرهنگی برج آزادی

مجموعه فرهنگی آزادی، شامل بخش‌های متنوعی در طبقه تحتانی برج است که موزه، کتابخانه، واحد سمعی و بصری، سالن نمایشگاه، سالن اجتماعات، و سالن برگزاری کنسرت و کنفرانس را در بر می‌گیرد. این مجموعه فرهنگی با ۵۰۰۰ مترمربع مساحت، شامل برج اصلی نیز می‌شود.

کتابخانه و موزه برج آزادی

کتابخانه مجموعه با مساحتی حدود ۲۷۱۵ مترمربع و بیش از ۵۰۰۰۰ جلد کتاب، بسیار مجهز است. کتابخانه محققان و مؤلفان نیز با مساحت ۲۴۳ مترمربع، از طریق ۳۰ دستگاه کامپیوتر به شبکه‌های اطلاع‌رسانی داخلی و خارجی متصل است. یکی از ویژگی‌های برجسته موزه این بنا، وجود تکه سنگی از کره ماه است که ریچارد نیکسون، رئیس جمهور سابق آمریکا، در سفر خود به ایران به این موزه اهدا کرده است.

پانوشت:

۱ – با تشکر از همه کسانی که وقت گرانبهای خود را در اختیارم گذاشتند، چه در گفتگوی رو در رو یا با تلفن و ایمیل، و بیش از همه، حسین امانت.

۲ – سمبل‌ها و تصاویر: میرچا الیاده، صفحه ۳۵، انتشارات گالیمار، پاریس، ۲۰۰۴.

۳ – در پروژه‌ی ساخت یک سری غرفه در زیرزمین و محوطه‌ی شهیاد هم پیش‌بینی شده بود که بنا به پیشنهاد خود امانت هر یک از غرفه‌ها معرف یک سلسله‌ی پادشاهی بود، اما این غرفه‌ها هرگز ساخته نشد.

۴ – از گفتگوی تلفنی با سیحون در مهر ۱۳۸۶، اما ایران‌پور به یاد می‌آورد که فروغی هم از این طرح حمایت کرده بود.

۵ – فروغی هم به مدت کوتاهی زندانی شد.

۶ – مصاحبه با ایرج کلانتری، آبان ۱۳۸۶.

۷ – مصاحبه با صدری، دی ۱۳۸۶.

۸ – سر دانکن مایکل، که امسال مدال شوالیه از ملکه الیزابت گرفت، در سخنرانی‌اش شهیاد را یکی از به‌یادماندنی‌ترین پروژه‌های دوران حرفه‌ایش دانست.

۹ – به گفته حقیقی، امانت گاهی تا پاسی از نیمه‌شب در سایت می‌ماند.

۱۰ – کاتالوگ کارهای زها حدید، صفحه‌ی ۷۷، نمایشگاه گوگنهایم.

منابع:

– بزم اهریمن: جشن‌های ۲۵۰۰ ساله‌ی شاهنشاهی به روایت اسناد ساواک و دربار، جلد سوم، تهران، ۱۳۷۸.

– هنر و معماری- مجله معماری، عبدالمجید اشراق، شماره ۱۱ و ۱۲.

– مقاله روزگار غریبی است، گلرخ اسکوئی، روزنامه اعتماد ملی شماره ۳۹۲.

– بنای ملی: آزادی یا برج میلاد، محمد (سینا)رجایی، معماری و ساختمان، صفحه ۶۳-۶۰، ۱۳۸۶.

– شهیاد آریامهر، کتاب منتشر شده توسط شورای جشن‌های ۲۵۰۰ ساله، ۱۳۵۰ (تصاویر ۷،۹،۱۱،۱۴،۱۷،۱۹،۲۰،۲۱،۲۳،۲۴،۲۵،۲۷، ۲۹، ۳۱، ۳۳ و ۴۱، برگرفته از این کتاب هستند که حسین امانت آن را تدوین و مرتضی ممیز طراحی کرده است.)

– قصه‌ی برج پیر، مرجان طاهرزاده، در همگامان، منتشر شده توسط شهرداری تهران، ۱۳۸۶.

– تصویر ۸ از اسلام: هنر و معماری، انتشارات Markus Hattstein and Peter Pellis, Konemann، ایتالیا، ۲۰۰۴، صفحه ۵۱۱.

تحریریه معماری آرل
منبع پلان‌ها: مرکز اسناد و کتابخانه اداره کل میراث فرهنگی استان تهران

گزارش: مهرداد نجیب زاده
عکاس: مسعود فلاح